Του Παναγιώτη Νούνη
Αποκλειστικά για katanixi.gr

ΦΙΛ467 Σεμινάριο Ιστορίας της Αναλυτικής Φιλοσοφίας
Τελική εργασία
Διδάσκων: Δρ. Ανδρέας Βραχίμης
Πανεπιστήμιο Κύπρου, Χειμερινό Εξάμηνο 2019-2020

Επιμέλεια σύνταξης: katanixi.gr

Κάνε ἐγγραφή στό νέο κανάλι τῆς Κατάνυξης τοῦ Youtube πατώντας ἐδῶ: https://bit.ly/2WldGra


Είναι οι προτάσεις της Ηθικής ανοησίες;

Του Παναγιώτη Νούνη

Κατ΄ αρχήν να ξεκινήσω με μια σαφή φιλοσοφική διάκριση η οποία ενδεχομένως να μας βοηθήσει να απαντήσουμε σιγά-σιγά το φιλοσοφικό ερώτημα του θέματος: γενικά στις προτάσεις γνωρίζουμε την διάκριση των ισχυρών και ασθενών επαληθεύσιμων προτάσεων. Οι βασικές προτάσεις, είναι: οι ισχυρά επαληθεύσιμες προτάσεις, η οποία βασική πρόταση αν, και μόνο αν, αποκοπεί απ΄ όλες τις υπόλοιπες προτάσεις, τότε, δεν έχει ανάγκη καμμίας άλλης επαλήθευση από άλλη πρόταση. Θα πρέπει επίσης η ισχυρά επαληθεύσιμη πρόταση να μη στηρίζεται και να μη συνδέεται ποσώς επάνω σε άλλες προτάσεις.

Π.χ.: «Βλέπω το απέραντο γαλάζιο της θάλασσας».

Η εν λόγω πρόταση, είναι μια βασική και ισχυρή επαληθεύσιμη πρόταση, η οποία επαληθεύεται μέσω της εμπειρίας χωρίς μάλιστα να στηρίζεται και χωρίς να συνδέεται με άλλες προτάσεις. Οι ασθενείς επαληθεύσιμες προτάσεις, από την άλλη έχουν ανάγκη από την υποστήριξη και σύνδεση άλλων επίσης προτάσεων πράγμα που σηματοδοτεί κατ΄ουσίαν και λογικά την αδυναμία επαλήθευσης, πράγμα που συνιστά μη ισχυρές και μη επαρκώς επαληθεύσιμες προτάσεις. [1]

Επίσης να σημειωθεί μια σοβαρή εξήγηση για τις προτάσεις και για θέματα κρίσεως ηθικών αξιών όπου θα μας βοηθήσουν να προχωρήσουμε βαθύτερα και αναλυτικότερα ίσως στο ζήτημα που μας απασχολεί.

Σύμφωνα με το Ayer, να σημειώσουμε κατ΄ αρχήν, ότι: Οι προτάσεις περί των ηθικών αξιών, αν είναι σημαντικές, τότε συνιστούν κοινές επιστημονικές δηλώσεις. Αν όμως δεν αποτελούν επιστημονικές δηλώσεις, τότε δεν είναι κυριολεκτικά σημαντικές. Αλλά άραγε τι είναι οι προτάσεις ή οι κρίσεις περί τινών ηθικών αξιών; Προφανώς κατά τον Αyer, είναι: εκφράσεις συναισθήματος, κρίσεις συναισθηματικές, οι οποίες σημειωτέον ούτε είναι αληθείς αλλ΄ ούτε κάν ψευδείς. Για να αποδειχθεί όμως η εν λόγω θέση, θα πρέπει να περιορισθούμε μόνον στις ηθικές δηλώσεις. [2]

Άρα, συνεπώς, μόλις από την δεύτερη παράγραφο του δοκιμίου μας, δύναται κανείς να απαντήσει αποφατικά στο ερώτημα του ζητήματος που μας απασχολεί. Δηλαδή, οι προτάσεις της ηθικής φαίνεται να είναι χωρίς νόημα, αν, και μόνο αν, δεν είναι σημαντικές καθότι δεν συνιστούν κοινές επιστημονικές δηλώσεις.

Όμως, τι ακριβώς άραγε περιλαμβάνει ένα κοινό σύστημα από προτάσεις Ηθικής;

Για το εν λόγω κοινό σύστημα Ηθικής δεν υφίσταται ένα ομογενές σύνολο μεταξύ των ηθικών φιλοσόφων. Βέβαια, περιλαμβάνει, (α) αποσπάσματα Μεταφυσικής, (β) αναλύσεις μη ηθικών εννοιών, (γ) αλλά και πραγματικά ηθικά περιεχόμενα ετέρου είδους, τα οποία κατηγοριοποιούνται σε τέσσερις διαφορετικές τάξεις. Ποιες είναι παράλληλα εκείνες οι τέσσερεις κατηγορίες ηθικών περιεχομένων; Πρόκειται (α) για προτάσεις που διατυπώνουν ορισμούς ηθικών όρων και εννοιών ή ηθικές κρίσεις για την γνησιότητα και μη μερικών ηθικολογικών ορισμών. (β) Περιέχονται προτάσεις που μας περιγράφουν φαινόμενα της ηθικής εμπειρίας και τα αίτια αυτών. (γ) Σε συμβουλευτικές παραινέσεις είτε και προτροπές για ηθικήν αρετή. Και (δ) σε πραγματικές ηθικές κρίσεις. Σημειωτέον, ότι την προηγούμενη διάκριση οι ηθικοί φιλόσοφοι την αγνοούν γι΄ αυτό και είναι εξαιρετικά δύσκολο να επισημανθεί μέσα από τα έργα τους τι προσπαθούν να μας αποδείξουν και να μας αποκαλύψουν. [3]

Τι ακριβώς συνιστά την φιλοσοφική Ηθική;

Μόνον, η πρώτη (1η) τάξη δύναται να θεωρηθεί ότι συνιστά Φιλοσοφία της Ηθικής. Δηλαδή τι ακριβώς; Εκείνη η τάξη που περιλαμβάνει προτάσεις που διατυπώνουν ορισμούς ηθικών όρων και εννοιών ή ηθικές κρίσεις για την γνησιότητα και μη μερικών ηθικολογικών ορισμών. Η δεύτερη (2η) τάξη εντάσσεται στην Επιστήμη της Ψυχολογίας και της Κοινωνιολογίας. Η τρίτη (3η) τάξη δεν ανήκει συνεπώς σε κανένα κλάδο της Φιλοσοφίας ή της Επιστήμης, διότι οι παραινέσεις για ηθικήν αρετή δεν είναι με κανένα τρόπο προτάσεις, αλλά εκφωνήσεις ή προσταγές. Η τέταρτη (4η) τάξη, θεωρείται ότι δεν εμπίπτει στην Ηθική Φιλοσοφία, διότι δεν είναι ορισμοί ούτε σχόλια ορισμών. Έτσι βασικά, είναι ακαθόριστος ο τρόπος ταξινόμησις αυτών, καθότι, ένα αυστηρό φιλοσοφικό Σύστημα μια φιλοσοφική πραγματεία περί Ηθικής δεν περιέχει ηθικές διακηρύξεις, αλλά μάλλον, συμβαίνει το ακριβώς αντίθετο, δηλ. μέσω της λογικής αναλύσεως των ηθικών όρων υποδεικνύει την κατηγορία όπου εμπίπτουν οι ηθικές κρίσεις και διακηρύξεις. [4]

Σ΄ αυτό το σημείο, επιπροσθέτως, να επισημάνω κατά την γνώμη μας, μια σημαντική ίσως φιλοσοφική διάκριση η οποία εκπηγάζει από τον τρακταριανό κόσμο του Βιττγκενστάιν ώστε να διασαφηνισθεί καθαρά η έννοια «ανοησία», για να μπορέσουμε έτσι να ορίσουμε με ακρίβεια την όποια τελεσίδικη απάντηση και θέση που πρόκειται να διατυπώσουμε προς το τέλος του δοκιμίου μας. Η «Ορθόδοξη Ερμηνεία» του Τρακτάτους, υποστηρίζει, ότι ο Βιττγκενστάιν υπονοεί δύο λογιών ανοησίες. Το ένα είδος ανοησίας είναι εκείνες οι προτάσεις που δεν έχουν κανένα λογικό και πλήρες νόημα, είναι ακατανόητες δηλαδή και καθαρά ανόητες ασυναρτησίες. Αλλά το δεύτερο είδος ανοησίας, είναι εκείνες οι α-νόητες προτάσεις που στερούνται μέν νοήματος αλλά είναι δε πολύ χρήσιμες προτάσεις. Το δεύτερο είδος έχει να κάνει κυρίως με την τρακταριανή διάκριση «λέω» και «δεικνύω». Πρόκειται μάλλον για προτάσεις που υπερβαίνουν την γλώσσα καθότι είναι φιλοσοφικά «διαφωτιστικές ανοησίες». Μπορεί να μην έχουν λογικό νόημα, να μην μπορούν δηλαδή να έχουν συνθήκες αληθείας, να μην μπορούν να λέγονται, αλλά αναντίρρητα μέσα στο ηθο-Λογικό τρακταριανό πνεύμα μπορούν να (υπο)δεικνύονται. Άρα, θεωρούμε σύμφωνα με τα πιο πάνω, ότι, φιλοσοφικώς, υφίσταται μια σοβαρά διάκριση στα δύο είδη ανοησίας, μεταξύ των «απλών ανοησιών» και των «ουσιωδών ανοησιών». [5]

Τι ακριβώς απασχολεί τον Ayer κατά την κριτική της Ηθικής;

Να αναγάγει όλους τους ηθικούς όρους σε ΜΗ ηθικούς όρους. Να εξετάσει δηλαδή αν οι προτάσεις και οι δηλώσεις των ηθικών αξιών μπορούν να προσδιοριστούν σε δηλώσεις που αναφέρονται σε αμιγώς εμπειρικά γεγονότα. Είναι άραγε τούτο εφικτόν; Αυτό ερείδεται να απαντηθεί από τους Υποκειμενιστές και από τους Ωφελιμιστές. (Ωφελιμισμός: ότι, ορίζει την ορθότητα των ηθικών πράξεων και την αγαθότητα των στόχων με βάση την ηδονή, ηδονισμός, ή και την ευχαρίστηση, την ευτυχία και την ικανοποίηση που προκαλούν αυτές οι ενέργειες). (Υποκειμενισμός: ότι, ορίζει με βάση την έγκριση ενός ανθρώπου ή την έγκριση μιάς ομάδας ανθρώπων για αυτές τις ηθικές πράξεις και τους ηθικούς στόχους). Οι πιο πάνω ορισμοί, αν και σαγηνεύουν προς στιγμής, εμπίπτουν σε υποκατηγορίες ψυχολογικών και κοινωνιολογικών κρίσεων, και άρα δεν είναι ορθοί επειδή έρχονται σε αντίθεση με τις εμπειρικές αποφάνσεις. Ο Ayer δεν συμφωνεί ούτε υιοθετεί την υποκειμενική ή την ωφελιμιστική ανάλυση των ηθικών όρων. Απορρίπτει δηλαδή και τον Υποκειμενισμό και τον Ωφελιμισμό. Απορρίπτει επίσης κάθε παραλαγή του Ωφελιμισμού και κάθε άλλη εναλακτική υποκειμενιστική άποψη. [6]

Σημειώνει δηλαδή, ότι:

«Η ΕΓΚΥΡΟΤΗΤΑ των ηθικών κρίσεων ΔΕΝ καθορίζεται από τις ευδαιμονιστικές τάσεις των πράξεων περισσότερο από τη φύση των ανθρώπινων συναισθημάτων. Πρέπει να θεωρείται απόλυτη και εγγενής και όχι εμπειρικά προσδιορίσιμη».

«Με άλλα λόγια, ΑΠΟΡΡΙΠΤΟΥΜΕ τον Ωφελιμισμό και τον Υποκειμενισμό ΟΧΙ για τις προτάσεις τις οποίες χρησιμοποιούν για να ανατικαταστήσουν τις υπάρχουσες ηθικές έννοιες, ΑΛΛΑ για τον ΤΡΟΠΟ που τις αναλύουν». [7]

Ποια είναι τώρα η νέα επιστημονική κοσμοαντίληψη του Λογικού Θετικισμού και του σύγχρονου Εμπειρισμού του Κύκλου της Βιέννης περί των μεταφυσικών και ηθικών προτάσεων;

Στόχος τους είναι η ενοποιημένη επιστήμη και να δοθεί ιδιαίτερο βάρος στην συλλογική προσπάθεια. Επιζητείται μάλιστα η σαφήνεια και η καθαρότητα των λογικών προτάσεων και απορρίπτονται τα ανεξερεύνητα βάθη της μεταφυσική και της ηθική. Καθότι όπως οι ίδιο το ομολογούν, στην επιστήμη δεν υπάρχουν ανεξερεύνητα βάθη, αλλά υπάρχει παντού μια επιφάνεια. Η ίδια επιστημονική κοσμοαντίληψη δεν αποδέχεται μεταφυσικές δοξασίες και ούτε αναγνωρίζει ηθικές διακηρύξεις καθότι δεν υφίστανται άλυτα ηθικά-μεταφυσικά-θεολογικά αινίγματα. Όπλο της εν λόγω σύγχρονης κοσμοθεωρίας είναι η σοβαρή φιλοσοφική έρευνα η οποία έχει ως στόχον της να διασαφηνίζει προβλήματα και προτάσεις χρησιμοποιώντας την μέθοδο της Λογικής ανάλυσης. Η νέα επιστημονική κοσμοαντίληψη απορρίπτει την κλασική μεταφυσική Φιλοσοφία και την μεταφυσική Θεολογία καθώς και την φιλοσοφική Ηθική. Αν και αφήνουν ένα μικρό παράθυρο ανοικτό στις κοινωνιολογικές ψυχολογικές και ψυχιατρικές έρευνες, έρευνες κυρίως περί της φροϋδικής Ψυχαναλύσεως. Ιδιαίτερα ο Κύκλος της Βιέννης απορρίπτουν τις προτάσεις του κριτικού ρεαλισμού και ιδεαλισμού για την πραγματικότητα και την μη πραγματικότητα του εξωτερικού κόσμου καθότι έχουν μεταφυσικό χαρακτήρα με παρόμοιες προτάσεις της παλαιότερης Μεταφυσικής, και κυρίως διότι είναι προτάσεις κενές χωρίς περιεχόμενο και άνευ Λογικού νοήματος, εξ αιτίας του ότι δεν είναι εφικτό να επαληθευθούν. Η εποπτική γνώσις έχει χρείαν της σταθεράς ορθολογικής αιτιολόγησης. Κάτι είναι νοητό και πραγματικό αν και μόνο αν δύναται να μπορεί να ενταχθεί στη συνολική δομή του σύγχρονου επιστημονικού Λογικισμού και του θετικού Εμπειρισμού. Kαι όλα αυτά εξετάζονται μέσω της σύγχρονης Συμβολικής Λογικής Γλώσσας. [8]

Εφόσον, ο Λούντβιχ Βιττγκενστάιν, είναι, ένας από τις κορυφαίες ηγετικές προσωπικότητες της νέας επιστημονικής κοσμοαντίληψης γι΄ αυτό και δίνουμε ιδιαίτερη βαρύτητα στις λεπτές φιλοσοφικές του διακρίσεις και διευκρινίσεις του περί της μεταφυσικής και ηθικής.

Και αφού προηγουμένως, μιλήσαμε για την Συμβολική Λογική Γλώσσα, πάμε να δούμε μερικές ακόμη φιλοσοφικές και λογικές διακρίσεις περί των Ηθικών Συμβόλων.

Ποια είναι εκείνη η διάκριση της κανονιστικής και περιγραφικής ηθικής;

Τα ηθικά Σύμβολα θεωρούνται ως ακαθόριστα με εμπειρικούς όρους, και όχι τα περιγραφικά σύμβολα. Φαίνεται να υφίσταται κάποια σύγχυση των δύο τύπων συμβόλων διότι αποτελούνται από σημεία με την ίδια αντιληπτή μορφή. Π.χ. «το Χ είναι κακό». (Ένα απτό ηθικό παράδειγμα: η έκτρωση είτε η «διακοπή της κύησης» είναι φόνος!). Η λέξη «κακό» είναι το περιγραφικό Ηθικό Σύμβολο. Αυτό σημαίνει: είτε ότι πρόκειται για μια ηθική κρίση που περιγράφει ή αναφέρεται σε έναν τύπο αξιακής αγωγής, είτε πρόκειται για μια κανονιστική φράση/δήλωση που αναντίρρητα προσβάλλει το αίσθημα της ηθικής συνείδησης μιας Κοινωνίας ατόμων ή και μιας κοινότητας ανθρώπων. [9]

Βέβαια, για να αποφανθεί κανείς με απόλυτη βεβαιότητα περί του ερωτήματος της θεματολογίας μας «Είναι οι προτάσεις της ηθικής ανοησίες;» θα πρέπει να διεισδύσει έτι περαιτέρω στην κριτική της Ηθικής.

Ωστόσο, για να δούμε το ζήτημα της απολυτοκρατικής ή ενορατικής Ηθικής: Οι δηλώσεις δεν ελέγχονται από την εμπειρική παρατήρηση, όπως οι κοινές εμπειρικές προτάσεις. Αλλά υπάρχει, λένε, σύμφωνα με μια Ηθική Θεωρία, κάποια μυστηριώδη «διανοητική ενόρασις». Οι δηλώσεις των ηθικών αξιών, όμως, με την προειρρημένη Θεωρία, καθίστανται άμεσα ως μη επαληθεύσιμες. Ό,τι είναι ενορατικά ως αληθές και βέβαιο για κάποιο άτομο, ίσως να μήν ισχύει, να τίθεται εν αμφιβόλω ή και να είναι εσφαλμένο για κάποιο άλλο. Με απλά λόγια, η απλοϊκή προσφυγή στην ενορατική Ηθική φαίνεται να είναι άτοπη και παντελώς αχρείαστη για τον έλεγχο της εγκυρότητος μιας πρότασης, και αυτό, μέχρι να δοθεί ένα καλό κριτήριο για να αποσαφηνίζονται οι αντικρουόμενες ενοράσεις. Η επιμονή των ηθικών Φιλοσόφων στην ενορατική Ηθική δεν μας αποδεικνύει, λογικά, την εγκυρότητα οποιασδήποτε ηθικής κρίσης, καθότι έχει ενδιαφέρον μόνον από την σκοπιά της Ψυχολογίας. Στην παρούσα ενορατική Ηθική Θεωρία δεν υφίσταται εμπειρικός έλεγχος για τις ηθικές δηλώσεις. Καθότι οι ηθικές δηλώσεις στην εν λόγω Θεωρία είναι μη επαληθεύσιμες. [10]

Που υπάρχει λοιπόν ασυμφωνία με την απολυτοκρατική Ηθική Θεωρία;

Συμφωνία: Θεμελιώδεις ηθικές έννοιες είναι ΜΗ αναλύσιμες, καθότι δεν υπάρχει εκείνο το απλανές και λογικό κριτήριο για τον έλεγχο της εγκυρότητος των ηθικών κρίσεων. Ασυμφωνία: είναι ΜΗ αναλύσιμες διότι οι ηθικές έννοιες είναι απλά ψευδοέννοιες. Η παρουσία ενός ηθικού Συμβόλου σε μια πρόταση δεν προσθέτει τίποτε στο εμπειρικό της περιεχόμενο. Π.χ.: «Διέπραξες ΚΑΚΟ!που έκλεψες αυτά τα χρήματα», η δήλωση μας λέει απλά ότι «έκλεψες! αυτά τα χρήματα!!». Επισημαίνοντες, ότι η εν λόγω πράξη είναι «ΚΑΚΗ!!!» δεν μας παρέχει καμμία παραιτέρω δήλωσις για την ίδια την πράξη της κλεψιάς. Εκφράζεται απλά και μόνον μια ηθική αποδοκιμασία το πολύ-πολύ να εκφρασθούν και ορισμένα συναισθήματα. [11]

Τι ακριβώς θα μας απαντούσε ο Λογικός φιλόσοφος Ayer;

Η γενίκευση των δηλώσεων: «η κλοπή χρημάτων είναι ΚΑΚΟ!» κ.ο.κ. παράγονται κατ΄ουσίαν ηθικές φράσεις χωρίς καμμίαν εμπειρική σημασία. Δεν εκφράζει δηλαδή ΚΑΜΜΙΑ πρόταση ως αληθή ή ψευδή. Είναι σαν να εγράφαμεν «Η ΚΛΟΠΗ ΤΩΝ ΧΡΗΜΑΤΩΝ !!!», και όσα θαυμαστικά τοποθετήσει κανείς, άλλο τόσο εκφράζει απλά και μόνον την ηθική και συναισθηματικήν του αποδοκιμασία. Ίσως, κάποιος απλά να διαφωνίσει, αλλά τούτο θα είναι μια φαινομενική διαφωνία, εξ αιτίας και μόνον των συναισθηματικών του κριτηρίων. Μιλώντες όμως, βάσει της αυστηράς συμβολικής Λογικής Γλώσσας, κανείς δεν μπορεί να αντικρούσει το προηγούμενο επιχείρημα, διότι, όταν δηλώνουμε ότι μία πράξη είναι καλή είτε κακή δεν κάνουμε καμμία εμπειρική δήλωση. Ούτε κάν μία δήλωση για την κατάσταση του νού! Εκφράζονται, απλώς, ορισμένα ηθικά συναισθήματα. Άρα, δεν υπάρχει κανένα λογικό νόημα να ερωτούμε, ποιος απ΄ όλους έχει δίκαιο, δηλ. ποιος έπραξε το καλό ή το κακό, επειδή ΚΑΝΕΝΑΣ δεν διατυπώνει μια γνήσια λογική και νοηματοδοτούμενη πρόταση. Σε κάθε περίπτωση όμως, η σχετική ηθική λέξη «καλός» ή «κακός» έχει λειτουργία καθαρά συναισθηματική και ειδικά συγκινησιακή. [12]

Αναμφίρρηστα, όμως, να σημειωθεί, κατά τον αρχηγέτη του Κύκλου της Βιέννης και στο όλο πνεύμα του Λογικού Θετικισμού, φαίνεται ότι μέσω των προτάσεων της ηθικής είναι παντελώς αδύνατον να οδηγηθούμε, φιλοσοφικώς και λογικώς, και σύμφωνα με την σύγχρονη επιστημονική κοσμοαντίληψη εις το έσχατο θεμέλιο της Γνώσης. Από τις προτάσεις της ηθικής φαίνεται εν τέλει ότι δεν προκύπτει ουδόλως το πηγαίο φώς της Λογικής και Φιλοσοφικής γνώσεως. Άρα, οι προτάσεις της ηθικής είναι κυρίως άνευ λογικού νοήματος, δηλαδή είναι α-νόητες προτάσεις. Καθότι, ο πραγματικός φιλόσοφος, όταν αναζητεί το θεμέλιο ολοκλήρου της Λογικής γνώσης και ειδικά την αρχέγονη πηγή του φωτός δεν ασχολείται με τις α-νοησίες της Ηθικής Φιλοσοφίας. [13]

Σ΄ αυτό ειδικά το σημείο, να σημειωθεί ακροθιγώς, ότι ομοιούσια άποψη ίσως και σκληρότερη απο τα αμέσως προηγούμενα, είναι, και η ισχυρά θεολογικο-φιλοσοφική σημαίνουσα άποψη –περί απορρίψεως και απαξιώσεως εν γένει της Ηθικής– θεωρούμενης τόσον ως ανοησίας (όχι με την έννοια της ασυναρτησίας, αλλά στο είδος εκείνο της διαφωτιστικής και ουσιώδης α-νοησίας) όσο και ως ψιλή ειδωλολατρία, την οποία άποψη φαίνεται να κομίζει αιώνες τώρα και η ορθόδοξη Πατερική Θεολογία ή, αν θέλετε και η Βυζαντινή Φιλοσοφία, μέσω της Ορθόδοξης Καθολικής Εκκλησίας και της Εμπειρικής Ησυχαστικής Παραδόσεως. [14]

Επιστροφή ξανά στην κριτική της Ηθικής του Ayer ώστε να καταλήξουμε σε κάποιο ασφαλές και τελικό συμπέρασμα. Γιατί άραγε, είναι αδύνατο να βρούμε ένα κριτήριο για την εγκυρότητα των ηθικών κρίσεων;

Να πούμε, ότι, όχι επειδή έχουν ένα αδιαμφισβήτητο και «απόλυτο» κύρος. Ούτε επειδή το εν λόγω απόλυτο ηθικό κύρος τους είναι κάπως μυστηριωδώς ανέξαρτητο από την κοινή αισθητηριακή εμπειρία. Είναι πράγματι αδύνατο να βρούμε ένα τέτοιο κριτήριο, διότι, οι ηθικές κρίσεις ΔΕΝ έχουν απολύτως ΚΑ-ΝΕ-ΝΑ αντικειμενικό κύρος. Αν με μια ηθική φράση δεν έχουμε καμμία εμπειρική δήλωση, προφανώς, τότε, δεν έχει νόημα να ερωτά κανείς αν όσα αναφέρει η ηθική κρίση είναι αληθή ή ψευδή. Οι ηθικολογικές φράσεις που εκφράζουν απλά αξιολογικές κρίσεις ΔΕΝ μας λένε τίποτε. Πρόκειται καθαρά για συναισθηματικές ή συγκινησιοκρατικές εκφράσεις ηθικών δηλώσεων, και για αυτόν τον λόγο ΔΕΝ εντάσονται στην κατηγορία της αλήθειας και της ψευδότητος. Για ποιο λόγο διατυπώνεται η εν λόγω απόλυτη λογική βεβαιότητα; Διότι, οι εν λόγω ηθικές κρίσεις ΔΕΝ είναι επαληθεύσιμες, όπως π.χ. δεν δύναται να επαληθευθεί μια κραυγή πόνου ή μια λέξη ηθικής προσταγής ή και ηθικολογικής παραινέσεως. Συναφώς, διότι, κατά κύριον λόγο ΔΕΝ εκφράζουν ΓΝΗΣΙΕΣ και ΛΟΓΙΚΕΣ προτάσεις. [15]

Ποιο είναι εκείνο το σπουδαίο σημείο στην θεωρία του Ayer;

Πρόκειται για την διάκριση ορθοδόξου Υποκειμενισμού από τον ριζοσπαστικό Υποκειμενισμό την Θεωρία του Ayer. Καθότι οι ορθόδοξοι Υποκειμενιστές και Ηθικολόγοι: θεωρούν, ότι οι ηθικές κρίσεις εκφράζουν γνήσιες προτάσεις. Οι ριζοσπαστικοί Υποκειμενιστές: αρνούνται, ότι οι ηθικές φράσεις είναι γνήσιες και λογικές προτάσεις. Ο ορθόδοξος Υποκειμενιστής υποστηρίζει ότι οι ηθικές δηλώσεις, βεβαιώνουν, πράγματι, την ύπαρξη ορισμένων συναισθημάτων. Ο Ayer, όμως, υποστηρίζει, ότι οι ηθικές δηλώσεις είναι εκφράσεις και μέσα πρόκλησης συναισθημάτων, οι οποίες ΔΕΝ περιλαμβάνουν απαραίτητα κάποια λογική απόφανση. Δηλαδή, η ύπαρξη κάθε ηθικού συναισθήματος ΔΕΝ αποτελεί ΑΝΑΓΚΑΙΑ και ΙΚΑΝΗ συνθήκη για την εγκυρότητα ηθικών κρίσεων. Άρα, οι ηθικές κρίσεις, από της φιλοσοφικής απόψεως του Ayer, ΔΕΝ έχουν κανένα απολύτως κύρος. Υποστηρίζει, βασικά, ότι ΔΕΝ υπάρχει ΠΟΤΕ συμφωνία για θέματα ηθικών αξιών (π.χ. «η λιτότητα είναι Αρετή» ή «η λιτότητα είναι ελάττωμα»). [16]

Από τι συνίσταται η Ηθική Φιλοσοφία;

Κατά τον Ayer πάλι: Στο να λέμε απερίφραστα, ότι οι ηθικές κρίσεις και ηθικές έννοιες είναι ΨΕΥΔΟΕΝΝΟΙΕΣ, και άρα ΜΗ αναλύσιμες. Η περιγραφή των συναισθημάτων μας για τις ηθικές κρίσεις είναι έργο της επιστήμης της Ψυχολογίας. Δεν υφίσταται «επιστήμη της Ηθικής», με την έννοια την συστηματοποίησιν τινός «αληθούς» συστήματος ηθικών αξιών. Οι ηθικές κρίσεις είναι απλά εκφράσεις ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΟΣ. Άρα, δεν υπάρχει τρόπος να καθορίσουμε την εγκυρότητα και το κύρος ενός ηθικού αξιακού συστήματος. Και το κερασάκι στην τούρτα: ΔΕΝ υπάρχει κανένα λογικό νόημα να ερωτούμε αν το τάδε ή δείνα σύστημα ηθικών αξιών είναι αληθές ή ψευδές. Δηλαδή, εν καταλείδι, φαίνεται ότι η Ηθική ως γνωσιολογικός κλάδος είναι ένα τμήμα της Ψυχολογίας και της Κοινωνιολογίας. [17]

Επίσης, πέραν απο την κριτική της Ηθικής, ώστε να ανακαλύψουμε μια ασφαλή και τεκμηρειωμένη απάντηση στο ερώτημα του θέματός μας, μπορούμε να προεκτείνουμε ελάχιστα το εν λόγω θέμα και στην κριτική της Μεταφυσικής Θεολογίας. Δεν είναι όμως εφικτό, μέσα στα περιορισμένα πλαίσια του εν λόγω φιλοσοφικού δοκιμίου μας, να επεκτεθούμε αναλυτικά και εκτενώς στο όλο ζήτημα. Αλλά όμως, θα σημειώσουμε σκόπιμα μερικές ελάχιστες γραμμές, ως δείγμα πρόγευσης, προτού διατυπώσουμε την καταληκτική και προσωπική μας γνώμη.

Κατά τον Ayer, η απόπειρα να θεμελιώσουμε μια Μεταφυσική Θεωρία επάνω σε ηθικές και αισθητικές έννοιες, ένα κόσμο ηθικών και μεταφυσικών αξιών, ένα διαφορετικό κόσμο από εκείνον των γεγονότων που συμβαίνουν, σημαίνει ΨΕΥΔΗ ανάλυση των εν λόγω εννοιών. Τα φαινόμενα της ηθικής εμπειρίας ΔΕΝ μπορούν να χρησιμοποιηθούν για να στηρίξουν ένα ρασιοναλιστικό ή Μεταφυσικό Δόγμα, για να καθιερωθεί και να θεμελιωθεί, φιλοσοφικά, π.χ. ή ύπαρξη ενός υπερβατικού Θεού της Μεταφυσικής Θεολογίας του Κάντ. Οι Φιλόσοφοι παραδέχονται ότι η ύπαρξη ενός όντος, με τα χαρακτηριστικά που ορίζουν τον Θεό, δεν μπορεί να αποδειχθεί με Λογικό συλλογισμό σε οποιαδήποτε μη ανιμιστική Θρησκεία. Από ποιες προκείμενες προτάσεις μπορεί να συναχθεί το συμπέρασμα ότι: «άρα, υπάρχει Θεός»; Επειδή όμως το εν λόγω συμπέρασμα, από έναν παραγωγικό συλλογισμό, εμπεριέχεται ήδη στις προκείμενες προτάσεις, υποβόσκει εξ ανάγκης και η αβεβαιότητα ως προς την αλήθεια τους. Συνεπώς, ΔΕΝ έχουμε την δυνατότητα με μεταφυσικούς συλλογισμούς να αποδείξουμε, Λογικά, την ύπαρξη του Θεού. [18]

Για όλους αυτούς τους προηγούμενους λόγους που ανέπτυξα εκτενώς, θεωρώ απλά και ξάστερα, ότι η απάντηση στο κύριον ερώτημα της θεματολογίας μας αν «οι προτάσεις της Ηθικής είναι ανοησίες;», απαντώ, ότι οι προτάσεις, οι δηλώσεις και οι κρίσεις της Ηθικής είναι τω όντι α-νοησίες!… Για ποιόν λόγο οι προτάσεις της ηθικής είναι ανοησίες;

Πρόκειται, καθαρά για συναισθηματικές ή συγκινησιοκρατικές εκφράσεις ηθικών δηλώσεων, και για αυτόν τον λόγο ΔΕΝ μπορούν να ενταχθούν στην κατηγορία της αλήθειας και της ψευδότητας. Γιατί δεν μπορούν να ενταχθούν στην προηγούμενη κατηγορία; Διότι, οι εν λόγω ηθικές κρίσεις ή προτάσεις ΔΕΝ είναι επαληθεύσιμες. Και διότι, κατά κύριον λόγο ΔΕΝ εκφράζουν ΓΝΗΣΙΕΣ και ΛΟΓΙΚΕΣ προτάσεις.

Τώρα τι είδους ανοησίες είναι; Θεωρώ, ότι, μάλλον περιλαμβάνονται και στα δύο είδη ανοησίας. Εξαρτάται βέβαια από το είδος και την μορφή της ηθικής πρότασης. Περιλαμβάνονται, τόσον στις «απλές ανοησίες», τουτέστιν στις προτάσεις χωρίς νόημα και στις ασυναρτησίες, όσον και στις λεγόμενες ως «ουσιώδεις ανοησίες» ή και «διαφωτιστικές ανοησίες». Και η βαρύτητα, κυρίως, θεωρώ ότι πέφτει στο δεύτερον είδος ανοησίας, εκείνο με τις «διαφωτιστικές» και «χρήσιμες ανοησίες», καθότι οι προτάσεις τις ηθικής υπερβαίνουν ή δεν ακολουθούν την λογική γλώσσα. Επειδή όμως, δεν μπορούν να λέγονται ή και να λαμβάνουν τιμή αληθείας, τούτο δεν σημαίνει ποσώς ότι δεν μπορούν και να (υπο)δεικνύονται εν τη σιωπή.

Στο εν λόγω τελεσίδικο συμπέρασμα μας, όμως, αφήνω σκόπιμα ένα μικρό παραθυράκι ανοικτό, διότι, μέσα στις χρήσιμες ανοησίες, στις ουσιώδεις ανοησίες και στις διαφωτιστικές ανοησίες, οι οποίες μάλλον αντί να λέγονταιυποδεικνύονται, αν, και μόνο αν, προτάσεις ηθικών κρίσεων περάσουν δοκιμαστικά από το κόσκινο της «Θεωρίας της Παραγωγικής Μεθόδου του Πειραματικού Ελέγχου» είτε δύναται να ελεχθεί ρητώς και αποδεικτικώς με απλανή Εμπειρικό τρόπο, τότε, και μόνον τότε, οι διαφωτιστικές ανοησίες της ηθικής, δεν μπορούν να είναι απλά και μόνον ασυναρτησίες και ανοησίες. [19]

Αλλά κάτι το υπέρλογον!…

Ίσως, υπέρλογες και άφατες α-νοησίες;

Του Παναγιώτη Νούνη
Ερευνητής της Ιστορίας της Αναλυτικής Φιλοσοφίας
Έγραφον από την 14/11 μέχρι την 14/12 εν έτει 2019

ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

  • [1] Από τις προφορικές ακαδημαϊκές παραδόσεις, την διεξοδική και αναλυτική συζήτηση στις Παρουσιάσεις στο Σεμινάριο της Ιστορίας της Αναλυτικής Φιλοσοφίας.
  • [2] Ayer, A. J. (1994), ‘Κριτική στην Ηθική και στην Θεολογία’ (κεφάλαιο 6ο, σσ. 111-131), στο βιβλίο Γλώσσα, Αλήθεια και Λογική, μετάφραση: Λίζα Τάταρη – Ντουριέ, Αθήνα : Σύναλμα , 1994, σελ. 111-112. [Ayer, A. J. , LANGUAGE TRUTH AND LOGIC, Chapter VI, CRITIQUE OF ETHICS AND THEOLOGY, Dover Publications, 1952, p. 102-120].
  • [3] Ayer, A. J. (1994), ‘Κριτική στην Ηθική και στην Θεολογία’, στο βιβλίο Γλώσσα, Αλήθεια και Λογική, σελ. 112.
  • [4] Ayer, A. J. (1994), ‘Κριτική στην Ηθική και στην Θεολογία’, σελ. 112-113.
  • [5] LudwigWittgenstein, TractatusLogico-Philosophicus, εισαγωγή-μετάφραση-σχόλια-ευρετήριο: Ανδρέας Α. Γεωργαλλίδης, εκδόσεις: ΙΑΜΒΟΣ, σελ. 123-128. Ανδρέα Γεωργαλλίδη, ΑΠΟ ΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΣΤΟΝ ΜΥΣΤΙΚΙΣΜΟ(Η ασάφεια της έννοιας «αντικείμενο» στο Τρακτάτους του Βιττγκενστάιν), εκδόσεις: ΙΑΜΒΟΣ, σελ. 141-148.
  • [6] Ayer, A. J. (1994), ‘Κριτική στην Ηθική και στην Θεολογία’, σελ. 113-114.
  • [7] Ayer, A. J. (1994), ‘Κριτική στην Ηθική και στην Θεολογία’, σελ. 113-114.
  • [8] ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΕΜΠΕΙΡΙΣΜΟΣ(Από τον κύκλο της Βιέννης στον Davidson), επιστημονική επιμέλεια Γιώργος Ρουσόπουλος, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2008, 1. Η επιστημονική κοσμοαντίληψη- Ο Κύκλος της Βιέννης, των HansHahn, OttoNeurath, RudolfCarnap, σελ. 65-69.
  • [9] Ayer, A. J. (1994), ‘Κριτική στην Ηθική και στην Θεολογία’, σελ. 114-115.
  • [10] Ayer, A. J. (1994), ‘Κριτική στην Ηθική και στην Θεολογία’, σελ. 115-116.
  • [11] Ayer, A. J. (1994), ‘Κριτική στην Ηθική και στην Θεολογία’, σελ. 116.
  • [12] Ayer, A. J. (1994), ‘Κριτική στην Ηθική και στην Θεολογία’, σελ. 117.
  • [13] ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΕΜΠΕΙΡΙΣΜΟΣ(Από τον κύκλο της Βιέννης στον Davidson), επιστημονική επιμέλεια Γιώργος Ρουσόπουλος, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2008, MoritzSchlick, To θεμέλιο της Γνώσης, σελ. 79-98.
  • [14] Μητροπολίτου Ναυπάκτου Ιεροθέου, «ΕΜΠΕΙΡΙΚΗ ΔΟΓΜΑΤΙΚΗ» (Κατά τις προφορικές παραδόσεις του π. Ιωάννου ΡΩΜΑΝΙΔΗ), Τόμος Α΄, ΔΟΓΜΑ-ΗΘΙΚΗ-ΑΠΟΚΑΛΥΨΗ, σελ. 139-154.
  • Λέει ο περίφημος Δογματολόγος και μαθητής του Πατρολόγου π. Γεωργίου Φλωρόφσκυ, ο π. Ι. Ρωμάνιδης, ότι: «Σήμερα ΤΑΥΤΙΖΟΥΝ το βίωμα της θεολογίας με την ηθική. Ναι, αλλά η Θεολογία ΔΕΝ είναι Ηθική. Το βίωμα της θεολογίας είναι η Νοερά Προσευχή και η Θέωση, ΟΧΙ η Ηθική. Γιατί η Ορθόδοξη Θεολογία ΔΕΝ έχει Ηθική, έχει Ασκητική. ΔΕΝ υπάρχει ορθόδοξη (Χριστιανική) Ηθική, υπάρχει ΕΙΔΩΛΟΛΑΤΡΙΚΗ Ηθική, η οποία ΔΕΝ είναι αρετή, και ΔΕΝ ανήκει στην Ορθοδοξία, ανήκει σ΄όλον τον κόσμο. Επομένως, το βίωμα της θεολογίας ΔΕΝ είναι η αρετή, η Ηθική, γιατί η ηθική είναι και των φιλοσόφων». (σελ. 143)
  • Οι υπογραμμίσεις με έμφαση δια της μεγαλογράμματης γραφής είναι του γράφοντoς. Η εν λόγω ρωμαλέα άποψη του Ρωμανίδη, δεν είναι προσωπικός νεωτερισμός του, αλλά μάλλον η αποκρυσταλλωμένη και παγιωμένη ισχυρά θεολογική άποψη, η οποία θεμελιώνεται εις το ιερό Ευαγγέλιον καθώς και στην σύνολη Πατερικήν Γραμματεία. Άρα, συνεπώς, και ο μεγάλος φιλόσοφος Νίτσε στο έργο του η «ΓΕΝΕΑΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΗΘΙΚΗΣ», εξαιρέτως του τελευταίου και τρίτου κεφαλαίου που απορρίπτει κάπως άστοχα τα «ασκητικά ιδεώδη» και αδιακρίτως τον Ασκητισμό, φαίνεται να έχει σε μεγάλο βαθμό δίκαιο όταν απορρίπτει και επικρίνει τουλάχιστον απόλυτα, σοβαρά και εκ θεμελίων την «Χριστιανική Ηθική».
  • [15] Ayer, A. J. (1994), ‘Κριτική στην Ηθική και στην Θεολογία’, σελ. 118-119.
  • [16] Ayer, A. J. (1994), ‘Κριτική στην Ηθική και στην Θεολογία’, σελ. 119-120.
  • [17] Ayer, A. J. (1994), ‘Κριτική στην Ηθική και στην Θεολογία’, σελ. 122-124.
  • [18] Ayer, A. J. (1994), ‘Κριτική στην Ηθική και στην Θεολογία’, σελ. 124-131.
  • [19] KarlR. POPPER, ΜΙΑ ΓΕΝΙΚΗ ΜΑΤΙΑ ΣΕ ΜΕΡΙΚΑ ΘΕΜΕΛΙΩΔΗ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ, σελ. 367.