Άρθρο του Ελευθέριου Ν. Κοσμίδη

Μετά την ανήκουστη πρόταση του Αρχιεπισκόπου Κύπρου, το ανακοίνωσε επίσημα η Αρχιγραμματεία της Ιεράς Συνόδου της Εκκλησίας της Κύπρου

Στο επίσημο ανακοινωθέν της έκτακτης Συνεδρίας της 14ης Ιανουαρίου 2026 [1], κυριάρχησε η είδηση της απόφασης για αναδιάρθρωση ή εκ νέου σύνταξη του καταστατικού χάρτη της Εκκλησίας της Κύπρου αλλά και η παράταση επ’ αόριστον της τοποτηρητείας του Αρχιεπισκόπου Κύπρου στο θρόνο της Ιεράς Μητροπόλεως Πάφου ώστε να δοθεί ικανός χρόνος προς σύνταξη και έγκριση του νέου Καταστατικού Χάρτη υπό της Ι. Συνόδου.

Πρόκειται για μια πάρα πολύ σημαντική εκτροπή, η οποία αλλάζει τον τρόπο εκλογής Μητροπολιτών όσον αφορά στη συμμετοχή του λαού και οδηγεί και την Εκκλησία της Κύπρου στην σκληρή Δεσποτοκρατία.

Σχετικά με την προσθήκη στα εγκώμια της Μ. Παρασκευής το επίσημο ανακοινωθέν αναφέρει: «Ἐνέκρινε (σ.σ. η Ιερά Σύνοδος) τὴν ἐκ μέρους τοῦ Μακαριωτάτου εἰσήγηση γιὰ σύνταξη καὶ προσθήκη στὶς τρεῖς στάσεις τῶν Ἐγκωμίων τῆς Μ. Παρασκευῆς ἱκετευτικῶν ὕμνων συνδεδεμένων μετὰ τοῦ χρονίζοντος κυπριακοῦ προβλήματος».

Περί των Εγκωμίων

Ο Επιτάφιος Θρήνος ή Εγκώµια, όπως είναι γνωστό, είναι ποιητική σύνθεση που ψάλλεται το βράδυ της Μεγάλης Παρασκευής και στον όρθρο του Μ. Σαββάτου, προ των Αίνων. Μετά την Θ΄ Ωδή του κανόνος του όρθρου, ψάλλονται από τον ιερό κλήρο και τους χορούς των ιεροψαλτών παρά το κουβούκλιο του ιερού Επιταφίου τα Εγκώµια ή Μεγαλυνάρια. Είναι ποιητικά αντίφωνα σε τρεις στάσεις, που προέρχονται εκ του Ἀµώµου (118ου Ψαλµού) µαζί µε τον οποίο συµψάλλονταν, όπως παρατηρείται στο ιεροσολυµιτικό τυπικό, που εφαρµόζεται στην Πάτµο [1].

Η πρώτη στάσις αρχίζει:
«Ἡ ζωή ἐν τάφῳ
κατετέθης, Χριστέ,
καί ἀγγέλων στρατιαί
ἐξεπλήττοντο…»

Η Β΄ στάσις:
«Ἄξιον ἐστί µεγαλύνειν σε τόν Ζωοδότην,
τόν ἐν σταυρῷ τάς χεῖρας ἐκτείναντα…»

Η Γ΄ στάσις:
«Αἱ γένεαί πᾶσαι΄
ὕµνον τῇ ταφῇ σου…»

Το σύνολο των Εγκωµίων και των τριών στάσεων είναι 185 (Α 75, Β62, Γ48). Από αυτά, τα 176, αφού αφαιρεθούν τα δοξαστικά και θεοτόκια κ.α. των εγκωµίων, αντιστοιχούν στους 176 στίχους του 118ου Ψαλµού του Αµώµου. Κάθε στάση περιέχει ανάλογα Εγκώµια, όσοι στίχοι είναι του Αµώµου σε τρεις επίσης στάσεις. Παραλείπονται στις στάσεις των εγκωµίων οι στίχοι του Αµώµου και για συντοµία και για να χωρίζεται η Ακολουθία του Επιταφίου θρήνου από τη συνήθη Νεκρώσιµη Ακολουθία των κοσµικών. «Όταν διαβάζει κανείς στους στίχους του Αµώµου και τα αντίστοιχα Εγκώµια, έχει την εντύπωση της εναλλαγής δύο ιερών δραµατικών παραστάσεων: ανθρώπου «θνήσκοντος» και θεού «θνήσκοντος»[2]. Περιγραφή της συστοιχίας του Αµώµου και των εγκωµίων, που συµψάλλονται, βρίσκουµε σε Αγιορείτικους κώδικες [3].

Ο Επιτάφιος θρήνος ως υμνογραφικό είδος της εκκλησιαστικής ποίησης εισήχθη στην Ακολουθία του Όρθρου του Μ. Σαββάτου όχι αργότερα από τα τέλη του ιδ΄ αι. Τα τέσσερα τροπάρια κεντημένα το 1347 στον επιτάφιο αέρα του μητροπολίτη Ιωάννου, που φυλάσσεται στη Μονή Χιλανδρίου, είναι μέχρι σήμερα η παλαιότερη γνωστή αρχαιολογική μαρτυρία που διαθέτουμε για την ύπαρξη του Επιταφίου. Συνήθως ονομάζονται Εγκώμια, αλλά ο όρος δε δικαιολογείται στα χειρόγραφα.

Σύμφωνα µε τη σύγχρονη έρευνα έχουν διατυπωθεί επιστημονικές θέσεις σε σχέση µε την ταυτότητα του συγγραφέα. Έχει μάλιστα λεχθεί µε δόση υπερβολής, πως «όσα τα Τριώδια, τόσοι και οι ποιητές των Εγκωµίων». Ως συγγραφείς των Μεγαλυναρίων του Μ.Σαββάτου φέρονται οι: α)

Θεόδωρος Στουδίτης β) ο µητροπολίτης Ρόδου Νείλος γ) ο πατριάρχης Κων/πόλεως Αθανάσιος Α΄δ) ο Αρσένιος ή κατά κόσµον Γεώργιος Αυτωρειανός ε) ο σύγχρονος του Νείλου ποιητής µεγαλυναρίων Ιγνάτιος.

Η λειτουργική παράδοση στην εκκλησιαστική γραμματεία [4]:

Ιουστίνος, ο Φιλόσοφος και Μάρτυρας (2ος αι.): Η λειτουργική παράδοση συνδέεται με την παράδοση της πίστεως. Επομένως, ο πυρήνας της λειτουργικής παραδόσεως ευρίσκεται στο σωτηριώδες κήρυγμα του Κυρίου.

Ο Τερτυλλιανός (τέλος 2ου αι.) τονίζει τη σημασία της λειτουργικής παραδόσεως για θέματα που δεν μαρτυρούνται στην Αγία Γραφή, ενώ ο Ωριγένης διαβεβαιώνει ότι η λειτουργική παράδοση διαβιβάστηκε από τον Ίδιο τον Κύριο.

Ο Μέγας Βασίλειος θεωρεί τη λειτουργική παράδοση ως ισχυρότατη «άγραφη διδασκαλία» που συνδέεται με τον ίδιο τον Κύριο. Επισημαίνει ότι η άγραφη λειτουργική παράδοση εδραιώθηκε στην Εκκλησία με το κριτήριο «της αλήθειας που έγινε αποδεκτή πάντοτε, παντού και από όλους» (Βικέντιος Λυρίνου).

Περιεχόμενο του Επιταφίου θρήνου [5]

Κύρια θέματα του Επιταφίου είναι η ταφή του Χριστού και ο θρήνος της Υπεραγίας Θεοτόκου για την απώλεια του Έαρος της Ζωής, για τη δύση του άδυτου Ηλίου και Φωτός των οφθαλμών της. Οι άνθρωποι, οι άγγελοι, τα αστέρια, ο ουρανός και η γη, o έμψυχος και άψυχος κόσμος, θρηνούν σαν αντικρίζουν το φρικτό θέαμα της ταφής της Ζωής. Από θεολογική άποψη το ποίημα είναι ένας διαλογισμός γύρω από το μυστήριο της Κενώσεως και της Άκρας Ταπείνωσης του Θεανθρώπου ως μέρος της πατρικής οικονομίας και ένας ευχαριστήριος ύμνος για τη συγκατάβαση και μακροθυμία του Λόγου του Θεού σεσαρκωμένου. Η εις Άδου κάθοδος, η επαναφορά στην πατρική δόξα των πνευμάτων των δικαίων και ο ύπνος του Χριστού στον όλβιο τάφο, από τον οποίο θα γεννηθεί η Εκκλησία, όπως άλλοτε η Εύα από τον ύπνο του προπάτορα Αδάμ, είναι μοτίβα που συναντάμε σε μερικά από τα τροπάρια.

Ο Επιτάφιος Θρήνος συμπεριελήφθη στην πρώτη έκδοση του Τριωδίου, γεγονός που τον κατέστησε βασικό στοιχείο της βυζαντινής υμνογραφίας της Μεγάλης Εβδομάδας και μία από τις δημοφιλέστερες σήμερα ακολουθίες της Εβδομάδας των Παθών. Το πρώτο γνωστό έντυπο Τριώδιον δημοσιεύτηκε στη Βενετία το 1552. Τα 176 τροπάρια του Επιταφίου της πρώτης γνωστής έκδοσης του Τριωδίου γνώρισαν από τότε εκατοντάδες ανατυπώσεις, κατά τις οποίες όχι σπάνια υπέστησαν τις αυθόρμητες παρεμβάσεις εκδοτών και διορθωτών.

Απαράδεκτη η απόπειρα σύνδεσης ενός Εθνικού θέματος με τη λειτουργική Παράδοση της Εκκλησίας

Όσο δίκαιο και αν είναι το αίτημα του Κυπριακού λαού, όσο άδικη και αν είναι η μέχρι σήμερα αντιμετώπισή του από τη Διεθνή Κοινότητα, το ζήτημα αυτό δεν μπορεί να είναι δικαιολογία, για προσθήκες στην υμνολογία της Εκκλησίας.

Η ενέργεια αυτή θα ανοίξει τον ασκό του Αιόλου και η απειλή καθίσταται ασύμμετρη γιατί «θρέφει» την Δεσποτοκρατία και εκτρέπει την αυθαιρεσία των Επισκόπων σε ασυδοσία. Το σημείο στο οποίο πρέπει να επιμείνουμε είναι πώς ένας Ιεράρχης (ας είναι και Πατριάρχης ή Αρχιεπίσκοπος) τολμά να κάνει μια τέτοια εισήγηση.

Ο Επιτάφιος θρήνος από μόνος του είναι ένα γεγονός συγκλονιστικό για το ανθρώπινο γένος. Ο Υιός του Θεού έγινε άνθρωπος, για να μας λυτρώσει από την αμαρτία και να ανοίξει την κεκλεισμένην θύρα του Παραδείσου, και εμείς Τον Σταυρώσαμε.

Είναι ποτέ δυνατόν, την ημέρα που η πλάση στενάζει, συγκλονισμένοι και θρηνώντας εν μετανοία το υπέρλογο αυτό γεγονός, της κήδευσης του σώματος του Θεού μας, να προστίθενται στην υμνολογία της Εκκλησίας ικευτικοί ύμνοι για ένα αλλότριο θέμα;

Η υπομονή και η ανοχή έχουν όρια. Προφανώς η αυθαιρεσία των Επισκόπων οδηγεί τα πράγματα στο μη παρέκει.

Η απόφαση της Εκκλησίας της Κύπρου προκαλεί τον Ουρανό.

Καλή Μετάνοια!

• [1] https://churchofcyprus.org.cy
• [2] Θ.Ξύδης «Εγκώµια, εν Πεπραγµένα Θ΄Βυζαντινολ.Συνεδρίου», Γ΄(1957), σσ. 277- 287
• [3] Κατάλογος χειρόγραφων κωδίκων Ι. Μονής Μεγίστης Λαύρας Αγίου Όρους Ε48
• [4] https://opencourses.uoa.gr
• [5] https://www.antibaro.gr

Κάνε ἐγγραφή στό νέο κανάλι τῆς Κατάνυξης τοῦ Youtube πατώντας ἐδῶ: ΚΑΤΑΝΙΧI