Άρθρο του Ελευθέριου Ν. Κοσμίδη

Από τα αρχαία διονυσιακά δρώμενα μέχρι τις σύγχρονες υπερπαραγωγές, με πρωταγωνιστή την τοπική αυτοδιοίκηση, γίνεται μια προσπάθεια αθώωσης των καρναβαλικών εκδηλώσεων που οδηγεί μακριά από τον Άγιο Τριαδικό Θεό

Με το σημερινό άρθρο, ως ποντιακής καταγωγής, γεννημένος στην Αγία Κυριακή Καστοριάς, Ορθόδοξος Χριστιανός, θα προσπαθήσω να αναφερθώ σε δύο πολιτιστικά δρώμενα, τους Μωμόγερους και το Καρναβάλι της Καστοριάς (Ραγκουτσάρια), επιχειρώντας μια βιωματική ορθόδοξη θεώρηση.

Απαραίτητη Ιστορική αναδρομή

Για να μη κατηγορηθούμε από την Unesco για αρνητική συμπεριφορά, όπως η μισαλλοδοξία και η έλλειψη σεβασμού, αφού το Ελληνικό κράτος προστατεύει με νόμο την πολιτιστική κληρονομιά, θα εστιάσω στο προσωπικό μου βίωμα και τα διλήμματα που αντιμετώπισα μεγαλώνοντας: «Ένας από τους βασικότερους νόμους για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς γενικά και της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς, ειδικότερα στο εθνικό μας δίκαιο, είναι ο ν. 3028/2002 «Για την προστασία των Αρχαιοτήτων και εν γένει της Πολιτιστικής Κληρονομιάς». Σύμφωνα με το συγκεκριμένο νόμο, το ελληνικό κράτος μεριμνά για της προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς της χώρας μας, η οποία περιλαμβάνει και την άυλη πολιτιστική κληρονομιά. «Ως άυλα πολιτιστικά αγαθά νοούνται εκφράσεις, δραστηριότητες, γνώσεις και πληροφορίες, όπως μύθοι, έθιμα, προφορικές παραδόσεις, χοροί, δρώμενα, μουσική, τραγούδια, δεξιότητες ή τεχνικές που αποτελούν μαρτυρίες του παραδοσιακού, λαϊκού και λόγιου πολιτισμού. Το Υπουργείο Πολιτισμού είναι υπεύθυνο για την καταγραφή, αποτύπωση και τεκμηρίωση των άυλων πολιτιστικών αγαθών»[1].

Αναζητώντας τα κριτήρια και τη διαδικασία ένταξης ενός στοιχείου στον Αντιπροσωπευτικό Κατάλογο της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Unesco, διαπιστώσαμε πως: «Κατά την 11η Συνεδρίαση της Διακυβερνητικής Επιτροπής της Σύμβασης της UNESCO για τη Διαφύλαξη της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς στην Αντίς Αμπέμπα της Αιθιοπίας το 2016, συνεργασία της Διεύθυνσης Νεότερης Πολιτιστικής Κληρονομιάς με τις ποντιακής καταγωγής κοινότητες και την εγγραφή του εθίμου των Μωμόγερων στον Αντιπροσωπευτικό Κατάλογο της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ανθρωπότητας της Unesco το 2016, όπως τελείται σε οκτώ χωριά της ευρύτερης περιοχής της Κοζάνης (Τετράλοφος, Άγιος Δημήτριος, Αλωνάκια, Σκήτη, Πρωτοχώρι, Κομνηνά, Ασβεστόπετρα, Καρυοχώρι), οι κάτοικοι των οποίων είναι κατά κύριο λόγο Πόντιοι, απόγονοι Ποντίων προσφύγων από την περιοχή της ορεινής Τραπεζούντας (Ματσούκα), οι οποίοι εγκαταστάθηκαν στην Ελλάδα το 1923, τον φάκελο υποψηφιότητας για την εγγραφή του εθίμου επιμελήθηκε η αρμόδια για την εφαρμογή της Σύμβασης στην Ελλάδα υπηρεσία του Υπουργείου Πολιτισμού και Αθλητισμού, η Διεύθυνση Νεώτερου Πολιτιστικού Αποθέματος και Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς, με την ενεργό συμμετοχή των οκτώ κοινοτήτων που τελούν το δρώμενο και τη συνδρομή της λαογράφου Μυροφόρας Ευσταθιάδου». Παρόλο που το συγκεκριμένο έθιμο αναβιώνει σε όλη την Ελλάδα, σε περιοχές που υπάρχουν ποντιακές κοινότητες, και το συναντάμε σε πολλές παραλλαγές, εύλογα διερωτάται κανείς ποιος είναι ο λόγος που η εγγραφή αφορά μόνο τον τρόπο που τελείται στην περιοχή της Κοζάνης. Ο λόγος είναι ότι πρόκειται για τη μοναδική «παραλλαγή που επιβιώνει χωρίς διακοπές, από το χωριό Λιβερά της ορεινής

Τραπεζούντας. Η Λιβερά και η ευρύτερη περιοχή της ορεινής Τραπεζούντας (Ματσούκα) είχε πολλά προνόμια, λόγω των τριών μεγαλύτερων μοναστηριών του Πόντου, που βρίσκονται στην περιοχή (Άγιος Ιωάννης Βαζελώνας, Παναγία Σουμελά, Άγιος Γεώργιος Περιστερεώτας). Έτσι, το έθιμο διατηρήθηκε και «μεταφέρθηκε» στην Ελλάδα και επιβιώνει μέχρι και σήμερα στα οκτώ χωριά του νομού Κοζάνης. Δεν πρόκειται δηλαδή για απλή αναβίωση του εθίμου, αλλά για συνέχιση της παράδοσης. Οι Πόντιοι πρόσφυγες ανάμεσα στα λιγοστά αντικείμενα που έφεραν στην Ελλάδα ήταν εγκόλπια και περικεφαλαίες Μωμόγερων. Πραγματοποιείται από το 1924-25 στην Ελλάδα (εκτός από ελάχιστες φορές, όπως με τον πόλεμο το 1940) (Ροδακινιά, Ε.-2019).

Στο άρθρο «Μεταμφιέσεις Δωδεκαημέρου εις τον Βορειοελλαδικόν Χώρον», γίνεται μία αναφορά σε συγκεκριμένες εκδοχές του υπό διαπραγμάτευση εθίμου, ανάλογα με τις περιοχές, όπου αυτό λαμβάνει χώρα και τις αντίστοιχες ενδυμασίες που χρησιμοποιούνται σε κάθε περίπτωση:

«Ειδικά, αναφέρεται στους Μωμόγερους του Πόντου, στους Μπαμπούγερους στην Καλή Βρύση Δράμας, στους Τζαμάληδες στην Μονοκκλησιά Σερρών, στα Ρουγκάτσια του Σουφλίου, στα Ρουγκατσιάρια στα Γρεβενά, στα Ρογκατζάρια ή Μπαμπαλούρια στην Ελασσόνα, στους Εμπουσάριους στην Κοζάνη, καθώς και τα Ρουσάλια και τους Προδρομίτες σε κάποιες περιοχές της Κοζάνης. Είναι άξια λόγου η παρατήρηση πως παρόμοιες μεταμφιέσεις έχουν καταγραφεί, κατά την ίδια χρονική περίοδο, σε γειτονικές χώρες της Ελλάδας, όπως Αλβανία, Βουλγαρία, Γιουγκοσλαβία αλλά και σε άλλες ευρωπαϊκές, όπως Αγγλία, Γερμανία, Σκανδιναβία. Για τον ίδιο, είναι ξεκάθαρη η προέλευση των παραδόσεων αυτών από τις ρωμαϊκές γιορτές (Σατουρνάλια, Βρουμάλια, Καλάνδες, Βοτά, Λαρεντάλια), που αποτελούν κατά κάποιο τρόπο συνέχεια των αρχαίων ελληνικών (Ανθεστήρια) και δεν κατάφεραν να εξαλειφθούν από τις Χριστιανικές, με αποτέλεσμα να λάβουν τελικά χριστιανικό συμβολισμό και νόημα. Υπάρχουν επίσης σχετικές αναφορές στα έθιμα των Χριστουγέννων ως μία μίξη ειδωλολατρικών και χριστιανικών πρακτικών, που στοχεύουν στην ευχάριστη μετάβαση από τον χειμώνα στην άνοιξη, στην έναρξη μιας ευτυχισμένης χρονιάς, αλλά και στην ενίσχυση της θρησκευτικής και οικογενειακής ατμόσφαιρας, που επιτυγχάνονται με την τέλεση διαφόρων εθίμων, χωρίς ωστόσο να αναφέρεται συγκεκριμένα στο υπό συζήτηση δρώμενο. Θεωρεί ότι τα έθιμα που τελούνται την περίοδο αυτή συνδέονται με τις δοξασίες σχετικά με τα δαιμονικά όντα, τις δυνάμεις του χειμώνα και του σκοταδιού που μάχονται να αντισταθούν στον «αήττητο ήλιο» και ανάγονται στις ρωμαϊκές γιορτές, όπως τα Σατουρνάλια, οι Καλένδες και τα Βοτά. Παρά το γεγονός πως θεωρεί τα έθιμα αυτά ως δεισιδαιμονίες, υποστηρίζει πως είναι απαραίτητο να διατηρηθούν και να μεταδοθούν στις επόμενες γενιές, έτσι ώστε να δένεται ο άνθρωπος με το έθνος και την ιστορία του.(Παπαδοπούλου Ν.-2020) [2].

Εμείς και οι ρίζες μας

Για όσους είμαστε γεννημένοι, λοιπόν, τη δεκαετία του ’70 και ιδιαιτέρως το πρώτο της μισό, έχουμε κοινά βιώματα από το δημοτικό (περιορίστηκε το ξύλο και η βέργα, καταργήθηκαν οι ποδιές, καταργήθηκε το πολυτονικό σύστημα γραφής), προλάβαμε όμως την μετάβαση από την ασπρόμαυρη στην έγχρωμη τηλεόραση, καθώς και τα πρώτα ιδιωτικά κανάλια στην τηλεόραση. Προλάβαμε τα πικ-απ αλλά και τα φορητά ραδιοκασετόφωνα στέρεο, τα walkman, ξέρουμε τι σημαίνει «μάσησε την κασέτα». Είναι δυνατή ανάμνηση και οι φωτογραφικές με μηχανές polaroid που εκτύπωναν αυτόματα την φωτογραφία, που την κουνούσες σαν βεντάλια μέχρι να στεγνώσει, αλλά και οι άλλες με φιλμ 8,12 ή 24 στάσεων και τα οικογενειακά φωτογραφικά άλμπουμ. Μεγαλώσαμε με βιντεοκασέτες VHS, στα «ουφάδικα» που μας παρέσερναν με το μήνυμα Insert Coin για να βάλουμε δεκάρικο ή εικοσάρικο κέρμα, προλάβαμε τους υπολογιστές Atari, Commodore 64 και Spectrum με αποθηκευτικά μέσα τα floppy disks και σύνδεση στο διαδίκτυο με γραμμή PSTN, που έκανε κανονική κλήση και ήθελε 3-4 λεπτά για να συνδεθεί και αναλόγως 1-2 λεπτά να ανοίξει μια ιστοσελίδα κ.ο.κ.

Προλάβαμε την ίδρυση των μεγαθηρίων Google, Facebook, Instagram, Twitter και όλα τα νεότερα. Και αν υπήρχε τρόπος να μετρήσουμε τον χρόνο κατά τον οποίο ήμασταν μπροστά από μια οθόνη (τηλεόραση, ηλεκτρονικό παιχνίδι, ταινίες βίντεο) δεν θα ξεπερνούσαν τις 6 ώρες την εβδομάδα κατά μέσο όρο. Ήμασταν κυρίως έξω σε ένα γήπεδο μπάσκετ ή ποδοσφαίρου αλλά και πολλές ώρες στη βόλτα. Για εμάς που μεγαλώσαμε στο χωριό, η ζωή εκεί πάντα είχε και δουλειές καθημερινά, κήπο, ξύλα για τη σόμπα, τάισμα τω ζώων αλλά και περιοδικά πιο σημαντικές δουλειές στα χωράφια και στη γούνα. Στις μέρες μας η αγιότητα είναι δυσεύρετη. Κάποιους από εμάς, λίγο- πολύ λίγους, μας αξίωσε ο Θεός να ζήσουμε δίπλα σε σύγχρονους Αγίους.

Οι πρόγονοί μας, γεννημένοι τις δεκαετίες ’30-’40-’50, έζησαν πόλεμο, εμφύλιο σπαραγμό και κατάφεραν πολλά με περισσότερη φτώχεια. Μεγαλωμένοι με αγώνα και αγωνία για επιβίωση, γεννούσαν 10-15 παιδιά και επιβίωναν τα μισά. Εκείνη όμως η εποχή έδωσε Αγίους, όπως ο Όσιος Παΐσιος, ο Όσιος Ιάκωβος Τσαλίκης, ο Όσιος Πορφύριος Καυσοκαλυβίτης, ο Όσιος Εφραίμ Κατουνακιώτης, ο Όσιος Φιλόθεος Ζερβάκος, ο Άγιος Επίσκοπος Αυγουστίνος Καντιώτης και άλλοι.

Οι δικοί τους πρόγονοι, γεννημένοι στο τέλος του 19ου και τις πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα ως παιδιά βίωσαν ξεριζωμούς, πολέμους, τη μυρωδιά του θανάτου και το θαύμα της ζωής. Εκείνοι γεννούσαν 15-20 παιδιά και επιβίωνε το ένα τρίτο. Εκείνοι οι άνθρωποι ζούσαν τον Χριστό καθημερινά μέσα από τον ανθρώπινο πόνο, την κακουχία και τον θάνατο, δοξολογούσαν τον Χριστό για το παραμικρό. Η πίστη τους κράτησε την ελπίδα ζωντανή. Εκείνη η εποχή έδωσε Αγίους όπως ο Άγιος Αρσένιος ο Καππαδόκης, ο Άγιος Νεκτάριος, Όσιος Ιωσήφ ο Ησυχαστής, Όσιος Γεώργιος Καρσλίδης και άλλοι.

Τι σημαίνει για τον καθένα από εμάς ο Καρνάβαλος;

Καθένας από εμάς ας σκεφτεί πως στέκεται απέναντι στη μεγαλύτερη ευεργεσία του Θεού, το ότι γεννηθήκαμε και βαπτιστήκαμε Ορθόδοξοι Χριστιανοί. Είμαστε γεννημένοι μέσα στον μοναδικό δρόμο σωτηρίας της ψυχής. Αυτό διδάσκει η πίστη μας, η Αγία Γραφή, οι Ιεροί Κανόνες των Αποστολικών, των Οικουμενικών και Οικουμενικού κύρους Συνόδων και οι Άγιοι Πατέρες της Εκκλησίας.

Άραγε κάποιος από τους Αγίους της Εκκλησίας μας, όταν ήταν εν ζωή και πριν τον φανερώσει ως Άγιο ο Θεός, είχε ανάγκη τη συμμετοχή σε καρναβαλικές εκδηλώσεις;

Από την άλλη, έχει κάποιος από τους διοργανωτές της τοπικής αυτοδιοίκησης και των πολιτιστικών συλλόγων την πνευματική κατάσταση να διακρίνει τη ζημία που προξενεί στην ψυχή η συμμετοχή σε αυτές; Είναι διάχυτη η αγωνία των ιστορικών και των λαογράφων να θεωρήσουν στοιχείο της πολιτιστικής ταυτότητας ενός λαού αυτές τις εκδηλώσεις. Κανένας όμως δεν πληροφορεί τον πιστό λαό για το βάρος που φορτώνεται η ψυχούλα του ενώπιον του Κυρίου συμμετέχοντας σε καρναβάλια.

Ας αντιληφθούμε την ζωή μας σαν μια βάρκα που μας οδηγεί από την επίγεια στην αιώνια ζωή και πάνω στη βάρκα φορτώσαμε όλα μας τα ενδιαφέροντα. Η θάλασσα όμως είναι φουρτουνιασμένη και προκειμένου να μη βουλιάξουμε θα πρέπει να πετάξουμε στη θάλασσα σταδιακά τα περιττά βάρη. Θα πετάξουμε τις καρναβαλικές στολές, τα κοσμήματα και τα στολίδια, τα κινητά τηλέφωνα και τα λάπτοπ, θα βγάλουμε ακόμα και όλα μας τα ρούχα, αρκεί να φτάσουμε ενώπιον του Κυρίου με κάθε τρόπο και με κάθε κόστος. Έτσι γυμνοί θα απολογηθούμε για τα έργα μας και αν φυλάξαμε τις εντολές Του. «Μενοῦνγε μακάριοι οἱ ἀκούοντες τὸν λόγον τοῦ Θεοῦ καὶ φυλάσσοντες αὐτόν» [3].

Θα ήταν άδικο να επιχειρήσουμε να καταλήξουμε στο συμπέρασμα πως για την βλάβη που προξενεί στην ψυχή η συμμετοχή σε καρναβαλικά δρώμενα η ευθύνη βαραίνει αποκλειστικά τους τοπικούς άρχοντες ή ακόμα πιο άδικο τους αγνούς ανθρώπους του πολιτισμού, που αφιερώνουν χρόνο κόπο και πολλές φορές χρήματα για την διάσωση, τη διατήρηση και την συνέχεια της παραδόσεώς μας. Η «κλινική εικόνα» όμως του φαινομένου διαπιστώνει και καταγράφει ένα έλλειμμα, και η ευθύνη γι’ αυτό πέφτει αποκλειστικά στις πλάτες των Ορθοδόξων Επισκόπων και του Ορθοδόξου κλήρου γενικότερα. Υπάρχει έλλειμμα Ορθόδοξης κατηχήσεως. Το πνεύμα της εκκοσμίκευσης έχει στρογγυλοκαθήσει σταδιακά κατά τον εικοστό αιώνα στα Επισκοπικά γραφεία, σπέρνοντας ανέμους, και σήμερα, έχοντας διανύσει ήδη το πρώτο τέταρτο του 21ου, θερίζουμε θύελλες.

Από τις καρναβαλικές εκδηλώσεις μέχρι τα λογής λογής Pride που διοργανώνονται στην πατρίδα μας, αρνητικός πρωταγωνιστής είναι η σιωπή των ποιμένων. Στις μέρες μας όποιοι έσπασαν τη σιωπή τους, δεν το έκαναν για να πληροφορήσουν τους λόγους πίστεως που δεν συμβαδίζουν με τις καρναβαλικές εκδηλώσεις, αλλά προξένησαν περαιτέρω σύγχυση και σκανδαλισμό: «Λέμε τη γνώμη μας ως εκκλησία. Εγώ δεν θέλω σαν επίσκοπος οι Χριστιανοί να πάνε στο καρναβάλι, αλλά δεν θέλω να το χαλάσω» [4].

Το πάθημα του κορονοϊού δεν έγινε μάθημα ούτε στους καρναβαλιστές, ούτε στους Επισκόπους. Όταν τίθεται ζήτημα ζωής και θανάτου, οι καρναβαλικές εκδηλώσεις ήταν οι πρώτες που ακυρώθηκαν. Όταν τίθεται ζήτημα απώλειας της αιώνιας ζωής από τη συμμετοχή σε καρναβαλικά δρώμενα, γιατί δεν καταργούνται; Υπό αυτή τη θεώρηση αποδεικνύεται και πόσο εγκληματικά λάθος ήταν η απόφαση της Ιεράς Συνόδου για ένα ζήτημα ζωής και θανάτου… να κλείσει τις Εκκλησίες και όσα βλάσφημα επακολούθησαν.

Η στάση τους αυτή «δικαιολογείται» μόνον αν αντιλαμβάνονται την Θεία Λατρεία και τα τελούμενα εντός του Ιερού Ναού την ώρα της Θείας Λειτουργίας σαν άλλο ένα πολιτιστικό, φολκλορικό δρώμενο, αποστεωμένο και απογυμνωμένο από τη Θεία Χάρη.

Η απουσία Ορθοδόξου βιώματος του κλήρου τον κρατάει δεμένο χειροπόδαρα στη σιωπή, που η Δεσποτοκρατία και η εκκοσμίκευση επιβάλλουν. Είναι φυσικό επόμενο μετά την προσκόλληση στα κοσμικά να επέλθει και η πώρωση της καρδιάς για τα θέματα της πίστεως στον Ιερό Κλήρο.

Δεν μας προξενεί εντύπωση πως σε καιρό παναιρέσεως δεν έχει βρεθεί ακόμα ούτε ένας Επίσκοπος να ορθώσει λόγο ορθόδοξο και να ελέγξει τις εκτροπές του Πατριάρχη Βαρθολομαίου και όλων των οικουμενιστών συνεπισκόπων του; Δέκα χρόνια μετά την ψευδοσύνοδο του Κολυμπαρίου Κρήτης, η Ορθοδοξία απειλείται όχι από μια ακόμα αίρεση αλλά από την παναίρεση του Οικουμενισμού… και οι Επίσκοποι είτε συντάσσονται, είτε σιωπούν, προδίδοντας την Ορθοδοξία. Από τέτοιους ψευδεπισκόπους ο πιστός λαός πρέπει να απομακρύνεται, να διακόπτει την κοινωνία μαζί τους, εντός της Εκκλησίας. Η Αποτείχιση από τους Επισκόπους που υπηρετούν την παναίρεση του Οικουμενισμού είναι το έσχατο Ιεροκανονικό και Αγιοπαράδοτο μέσο αντίστασης, διαμαρτυρίας και Ορθόδοξης ομολογίας και γι’ αυτό την πολεμούν με λύσσα.

Καλή Φώτιση!

• [1] Ροδακινιά, Ε. (2019). «Η έννοια της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς και η συνεισφορά της στην ανάπτυξη της τοπικής κοινωνίας. Μελέτη περίπτωσης: Το έθιμο των” Μωμόγερων”. Ε.Α.Π. Master Thesis https://apothesis.eap.gr/archive/item/148474
• [2] Παπαδοπούλου, Ν.-2020. Πολιτιστικά Δρώμενα και ζητήματα ταυτότητας: μελετώντας τα Ρουγκάτσια στην Κεντρική και Δυτική Μακεδονία. Ε.Α.Π. Master Thesis https://apothesis.eap.gr/archive/item/157682
• [3] Ναι αλλά και ευτυχισμένοι όσοι ακούσουν τον λόγο του Θεού και τον εφαρμόσουν. (Μετάφραση στη δημοτική +Ν.Ι. Σωτηροπούλου θεολόγου – φιλολόγου)
• [4] https://e-ptolemeos.gr

Κάνε ἐγγραφή στό νέο κανάλι τῆς Κατάνυξης τοῦ Youtube πατώντας ἐδῶ: ΚΑΤΑΝΙΧI