Ὁμιλία μοναχού π.Σεραφείμ Ζήση

Ὁ  Μέγας Ἀθανάσιος καταρρίπτει συνοπτικῶς ὅλη τήν “θεολογία” τῆς πολυθεΐας καί εἰδωλολατρίας, προβάλλοντας ἔπειτα ὡς ἀντίποδα τήν χριστιανική μονοθεΐα, ἀλλά κυρίως – καί ὡς τέλος καί ὁλοκλήρωση κάθε ἀναζητήσεως – τόν Λόγον τοῦ Πατρός, “τόν ζῶντα καί ἐνεργῆ Θεόν αὐτολόγον” [§40, PG 25b, 81], τόν ἀληθῆ Θεόν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστόν

Τήν Τετάρτη, 14 Ἰανουαρίου 2026 στήν Αἴθουσα “Πρωτοπρεσβύτερος Νικόλαος Μανώλης” τοῦ Ὀρθοδόξου Χριστιανικοῦ Συλλόγου ” Ἅγιος Ἰωσήφ ὁ Ἡσυχαστής” (Μοναστηρίου 183, 2ος ὄροφος, Θεσσαλονίκη) καί ὥρες 19:00 – 20:30, στό πλαίσιο τοῦ “Φροντιστηρίου Ὀρθοδόξου Θεολογίας” ὁ ὁσ. Μοναχός π. Σεραφείμ Ζήσης παρουσίασε τό θέμα  “Μεγάλου Ἀθανασίου, Λόγος κατά Ἑλλήνων, δηλαδή εἰδωλολατρῶν” . Αὐτό ἦταν τό 13ο κατά σειράν μάθημα τοῦ “Φροντιστηρίου Ὀρθοδόξου Θεολογίας”.

Ὁ ὁσ. Μοναχός Σεραφείμ ἐξήγησε ἐν πρώτοις τόν λόγο πού ἐπί ἀρκετούς αἰῶνες, στήν χριστιανική γραμματεία εἶχε ταυτισθεῖ ὁ ὅρος “ἕλλην” μέ τόν εἰδωλολάτρη (παγανιστή, πολυθεϊστή)· ἔτσι ἐξηγεῖται καί ὁ τίτλος τοῦ παρόντος λόγου τοῦ Ἁγίου καί Μεγάλου Ἀθανασίου. Ὅπως ἀκριβῶς οἱ θρησκευτικοί ὅροι ” Ἰνδουϊσμός” καί “Παρσισμός” προέρχονται ἀπό κάποια ἔθνη (Ἰνδία, Περσία), ἀλλά καταδεικνύουν θρησκεῖες, ἔτσι καί ὁ “ἑλληνισμός” ἐπί πολλούς αἰῶνες στήν Γραμματεία τῆς Ἐκκλησίας δέν εἶχε τήν σημερινή ἔννοια, τοῦ ἑλληνικοῦ πολιτισμοῦ, ἀλλά ἀμιγῶς θρησκευτική, ἐσήμαινε τήν (καταδικαζόμενη) ἀπό τήν Ἐκκλησία θρησκεία καί λατρεία τῆς πολυθεΐας τοῦ ἀρχαίου κόσμου. Στούς ἴδιους χρόνους οἱ (ἐθνικῶς) Ἕλληνες εἴχαμε προσλάβει τό ὄνομα τῆς Ὀρθοδόξου Ἑλληνορωμαϊκῆς Αὐτοκρατορίας (Ρωμανίας- Ρωμηοσύνης) καί ὀνομαστήκαμε “Ρωμηοί”, τό ὁποῖο διασώζεται ἀκόμη καί σήμερα· ἀπό τίς ἀρχές κυρίως τῆς β΄ μ.Χ. χιλιετίας, ἐπανέρχεται ὁ ὅρος ” Ἕλλην” στά βυζαντινά κείμενα μέ τήν ἐθνική ἔννοιά του, ὥστε ὁ Αὐτοκράτωρ Θεόδωρος Β΄ Λάσκαρις (1222-1258) νά κάνει λόγο γιά τήν ” Ἑλλήνων Χριστώνυμον Δόξαν”, ἐνῷ ὁ λόγιος ἀξιωματοῦχος Θεόδωρος Μετοχίτης (1270-1332), νά ὁμιλεῖ γιά τήν φήμη τῶν ἀρχαίων Ἑλλήνων (τῶν ἀρχαίων ἡμῶν προγόνων) ἐπί “ἀστειότητι φύσεως καί ἤθους καί γνώμης εὐγενείᾳ” (PG 144, 945).

Ὁ συγκεκριμένος λόγος τοῦ Μ. Ἀθανασίου “Κατά Ἑλλήνων [εἰδωλολατρῶν]” γράφτηκε κάπου ἀνάμεσα στά ἔτη 319/20 ἕως 325, καί ἀπευθύνεται σέ γνωστό τοῦ Μ. Ἀθανασίου πού εἶχε σχετικούς προβληματισμούς (πρβλ. §§ 1 & 45).

Πλήν τοῦ Προοιμίου (§1) καί τοῦ Ἐπιλόγου (§ 47), ὁ λόγος αὐτός τοῦ Μ. Ἀθανασίου διαιρεῖται σέ δύο μέρη, (α) Περί εἰδωλολατρίας, (§§ 2-29) καί (β) Περί τῆς γνώσεως τοῦ ἀληθινοῦ Θεοῦ (§§ 30-46).

Τό πρῶτο μέρος ὑποδιαιρεῖται σέ δύο ἐνότητες, ἐκ τῶν ὁποίων ἡ α΄ ἐκθέτει τήν διαμόρφωση τῆς εἰδωλολατρίας, τά γενεσιουργά αἴτιά της (§§ 2-11), ἐνῷ ἡ β΄ προβαίνει καί σέ ἀναίρεση, σέ κατάρριψη τῆς εἰδωλολατρικῆς πίστεως διά πολλῶν καί ἰσχυροτάτων ἐπιχειρημάτων (§§ 11-29). Στό δεύτερο μέρος ἔχουμε καί πάλι δύο ἑνότητες, στήν α΄ ἐκ τῶν ὁποίων (§§ 30-34) ὁ Μέγας Ἀθανάσιος ἀναπτύσσει τά περί τῆς δυνατότητος τῆς γνώσεως τοῦ Θεοῦ ἀπό μέρους κάθε ἀνθρώπου, διότι ἐκ φύσεως οἱ ἄνθρωποι ἔχουμε προικισθεῖ στήν ψυχή μέ τήν δυνατότητα ἀναγνωρίσεως τῆς ὑπάρξεως τοῦ Θεοῦ καί μερικῆς γνώσεώς Του (ἡ ὁποία ὁλοκληρώνεται ἐν Χριστῷ). Στήν β΄ ἑνότητα τοῦ δευτέρου μέρους (§§ 35-46), ὁ Μέγας Ἀθανάσιος ἀναπτύσσει τό “κοσμολογικό ἐπίχείρημα” τῆς χριστιανικῆς Ἀπολογητικῆς καί τό πῶς ἡ φιλανθρωπία, ἡ σοφία καί ἡ δύναμη τοῦ Θεοῦ μαρτυροῦνται διά τῆς ὁρατῆς κτίσεως. Βεβαίως, πρός τό τέλος τοῦ λόγου (§40 καί ἑξῆς) ἡ διαπραγμάτευση στρέφεται στόν Λόγον τοῦ Πατρός καί Θεόν, τόν Ἰησοῦν Χριστόν, ὁ ὁποῖος προβάλλει ὡς ὁ μόνος ἀληθής Θεός μετά τοῦ Πατρός Του, συνδημιουργός, συνοχεύς καί προνοητής πάντων τῶν κτισμάτων, τῶν δημιουργημάτων.

Εἶναι πολύ δυνατή καί ἀποκαλυπτική στά ἐπιχειρήματά της ἡ ἀναδίφηση στήν προέλευση τῆς εἰδωλολατρίας ἐκ μέρους τοῦ Μ. Ἀθανασίου: (ἐνδεικτικῶς) Ἐπειδή ἡ ἀνθρώπινη ψυχή μετά τήν πτώση ἀπό τόν Παράδεισο σκοτίσθηκε ἀπό τά πάθη καί τίς ἐπιθυμίες, ἀπώλεσε καί τήν πνευματική ὅραση τῶν ἐπουρανίων καί νοητῶν, καί ἔτσι ἔπλασε καί “θεούς” ὑλικούς, ἁπτούς καί ἐμπαθεῖς. Καί μάλιστα μέσα στήν ἴδια τήν εἰδωλολατρία, ἀπό τίς πρῶτες, “ἀνώτερες” μορφές της, τήν λατρεία τῶν οὐρανίων σωμάτων κ.τ.σ., ἐξέπεσαν σταδιακῶς οἱ πολυθεϊστές ἐθνικοί  καί στήν κατώτερη “θεοπλαστία” (ἐφεύρεση “θεῶν”) καί λατρεία, ἐκείνη τῶν ὑλῶν καί τῶν ἑρπετῶν: “Οὐ γάρ ἁπλῆν ἔσχον τήν εἰδωλολατρίαν, οὐδέ ἀφ’ ὧν ἤρξαντο ἐν τούτοις καί διέμεναν· ἀλλ’ ὅσον ἐν τοῖς πρώτοις ἐνεχρόνιζον, τοσοῦτον ἑαυτοῖς καινοτέρας ἐφεύρισκον δεισιδαιμονίας” (§8, PG 25b, 17).

Τά πάθη τῶν “θεῶν” καί “θεαινῶν” τοῦ Δωδεκαθέου, οἱ πολλαπλές σαρκικές ἁμαρτίες, μοιχεῖες, αἱμομιξίες, παιδεραστίες, ζήλειες, ἔριδες καί φθόνοι, ἀποτελοῦν ἐπαρκῆ δείκτη τῆς ἀληθοῦς προελεύσεως τῶν “θεῶν καί θεαινῶν” τῆς ἑλληνικῆς πολυθεΐας καί εἰδωλολατρίας. Ἀπό τό μυθολογούμενο ἦθος τους συνάγεται, ὅτι τά τιμώμενα πρόσωπα τῆς μυθολογίας ὄχι μόνον δέν ἦσαν θεοί, ἀλλά ἄνθρωποι καί μάλιστα πολύ διεφθαρμένοι: “Νῦν δέ ἔρωτας καί ἀσελγείας διηγούμενοι τοῦ Διός, καί παιδοφθορίας τῶν ἄλλων καί ζηλοτυπίας πρός ἡδονήν τῶν θηλειῶν καί φόβους καί δειλίας καί ἄλλας κακίας, οὐδέν ἄλλο ἤ ἑαυτούς ἐλέγχουσιν, ὅτι οὐ μόνον οὐ περί θεῶν διηγοῦνται, ἀλλ’ οὐδέ περί ἀνθρώπων σεμνῶν, περί δέ αἰσχρῶν καί τοῦ καλοῦ μακράν ὄντων μυθολογοῦσιν” (§15, PG 25b, 32). Βεβαίως, ὁ Μ. Ἀθανάσιος δέν παραλείπει νά τονίσει καί τίς βλαπτικότατες ἠθικές καί κοινωνικές συνέπειες τῶν παθῶν τῶν “θεῶν”, ἀφοῦ φυσικῷ τῷ λόγῳ, οἱ λάτρεις ἐξομοιοῦνται πρός τό λατρευόμενο … Καί συμβαίνει, ὥστε τίς ἁμαρτίες πού κάθε  εἰδωλολάτρης/πολυθεϊστής ἄνθρωπος τίς πολεμεῖ στό περιβάλλον του ὡς διαφθορά, νά τίς προσκυνεῖ (!) στό πρόσωπο τῶν “θεῶν” πού τίς διέπραξαν: “… τῇ γάρ ἑαυτῶν γυναικί μισοῦντες τόν ἐπιβαίνοντα μοιχόν, τούς τῆς μοιχείας διδασκάλους θεοποιοῦντες οὐκ αἰσχύνονται. Καί ταῖς ἀδελφαῖς αὐτοί οὐκ ἐπιμιγνύμενοι, τούς τοῦτο ποιήσαντας προσκυνοῦσι. Καί ὁμολογοῦντες εἶναι κακόν τήν παιδοφθορίαν, τούς ἐπί ταύτῃ διαβαλλομένους θρησκεύουσι. Καί ἅ μηδέ ἐν ἀνθρώποις εἶναι ἐπιτρέπουσιν οἱ νόμοι, ταῦτα τοῖς ὑπ’ αὐτῶν ὀνομαζομένοις εἶναι θεοῖς περιτιθέντες οὐκ ἐρυθριῶσι” (§12, PG 25b, 28).

Ἡ γνώση τοῦ Θεοῦ εἶναι ἐφικτή στόν κάθε ἄνθρωπο (καί στούς εἰδωλολάτρες), ἀρκεῖ νά ἀπονίψει ἀπό πάνω του τόν ρύπο τῆς ἐπιθυμίας, ὥστε νά ἐπιστρέψει ἡ ψυχή στήν φυσική κατάστασή της: “Ἐπιστρέψαι δέ δύνανται, ἐάν ὅν ἐνεδύσαντο ῥύπον πάσης ἐπιθυμίας ἀπόθωνται, καί τοσοῦτον ἀπονίψωνται, ἕως ἄν ἀπόθωνται πᾶν τό συμβεβηκός ἀλλότριον τῇ ψυχῇ, καί μόνην αὐτήν ὥσπερ γέγονεν ἀποδείξωσιν” (§34, PG 25b, 68). Οἱ εἰδωλολάτρες δέν εἶναι μισητοί στούς Χριστιανούς, ἀλλά ἄξιοι ἐλέους καί χειραγωγίας: “Καί διά τοῦτο ὡς ἄψυχοι καί ἐν ἀψύχοις ἔχοντες τήν δεισιδαιμονίαν, ἐλέους καί χειραγωγίας εἰσίν ἄξιοι” (αὐτόθι).

Ἐπειδή, ὅμως ὁ Θεός εἶναι ἀόρατος, ἔδωσε ὡς ἐξωτερικό μάρτυρα Ἑαυτοῦ καί τήν θαυμάσια πλάση: “Ἀγαθός γάρ οὖν καί φιλάνθρωπος ὁ Θεός καί κηδόμενος τῶν ὑπ’ αὐτοῦ γενομένων ψυχῶν […], τούτου ἕνεκεν τήν κτίσιν οὕτω διεκόσμησε τῷ ἑαυτοῦ Λόγῳ ὁ Θεός, ἐπειδή τήν φύσιν ἐστίν ἀόρατος, κἄν ἐκ τῶν ἔργων γινώσκεσθαι δυνηθῇ τοῖς ἀνθρώποις. Ἐκ γάρ τῶν ἔργων πολλάκις ὁ τεχνίτης καί μή ὁρώμενος γινώσκεται” (§35, PG 25b, 69). Μέ πολλά θεολογικά καί φιλοσοφικά ἐπιχειρήματα, ὁ Μ. Ἀθανάσιος καταρρίπτει τίς ἀπόψεις περί πολλαπλῶν κόσμων (πρβλ. σημερινό “multi-verse” …) ἤ περί δημιουργίας τοῦ ἑνός κόσμου ἀπό πολλούς “θεούς” καί καταλήγει στό συμπέρασμα, ὅτι ὁ Θεός δημιούργησε ἕνα (πανεύμορφο καί παναρμόνιο) κόσμο, ὄχι ἀπό ἀδυναμία, ἀλλ’ ὥστε νά μαρτυρεῖται ἡ ὕπαρξη Ἑνός Θεοῦ καί ὄχι πολλῶν: “Διά τοῦτο γάρ καί αὐτός ὁ Δημιουργός ἕνα τόν σύμπαντα κόσμον πεποίηκεν, ἵνα μή τῇ τῶν πολλῶν [κόσμων] συστάσει πολλοί καί οἱ δημιουργοί νομίζοιντο, ἀλλ’ ἑνός ὄντος τοῦ ποιήματος, εἷς καί ὁ τούτου ποιητής πιστεύηται” (§39, PG 25b, 80).

Ἀφοῦ ἔχουν καταρριφθεῖ τά “δόγματα” καί ἐπιχειρήματα τῆς πολυθεΐας καί εἰδωλολατρίας, τά πλέον βασικά, ἀλλά καί πολλά ἐκλεπτυσμένα (ὅπως τό τῆς ὑπάρξεως “μακροκόσμου”, τοῦ σύμπαντος ὡς ἐνός σώματος §28), ὁ Μ. Ἀθανάσιος ὁδηγεῖ τόν λόγο στό συμπέρασμα, ὅτι μόνη ἀληθής θρησκεία εἶναι αὐτἠ τῆς Ἐκκλησίας καί τῶν Χριστιανῶν: “Εἰ γάρ δή τούς παρά ποιηταῖς λεγομένους θεούς οὐκ εἶναι θεούς ὁ λόγος ἔδειξε, καί τούς τήν κτίσιν θεοποιοῦντας ἤλεγξε πλανωμένους, καί καθόλου [=γενικῶς] τήν τῶν ἐθνῶν εἰδωλολατρείαν ἀθεότητα καί ἀσέβειαν οὖσαν ἀπέδειξεν· ἀνάγκη πᾶσα τούτων ἀναιρουμένων, λοιπόν παρ’ ἡμῖν εἶναι τήν εὐσεβῆ θρησκείαν καί τόν παρ’ ἡμῶν προσκυνούμενον καί κηρυττόμενον, τοῦτον μόνον εἶναι Θεόν ἀληθῆ” (§40, PG 25b, 80).

Ἐν συνεχείᾳ ἀναπτύσσει ἐκτενῆ χριστολογική διδασκαλία, ὅπου κυρίαρχη θέση ἔχει ἡ δημιουργική καί συνεκτική ἐνέργεια τοῦ Θεοῦ Λόγου, τόν Ὁποῖον πρός τό τέλος τοῦ κειμένου ὁμολογεῖ καί “ἀληθινόν Υἱόν” (§46) τοῦ Πατρός, ὁ Ὁποῖος καί ἀποκαλύπτει δι’ Ἑαυτοῦ τόν Πατέρα: “Ὥσπερ γάρ, ἀναβλέψαντας εἰς τόν οὐρανόν καί ἰδόντας τόν κόσμον αὐτοῦ καί τό τῶν ἄστρων φῶς, ἔστιν ἐνθυμεῖσθαι τόν ταῦτα διακοσμοῦντα Λόγον, οὕτω νοοῦντας Λόγον Θεοῦ, νοεῖν ἐστιν ἀνάγκη καί τόν τούτου Πατέρα Θεόν, ἐξ οὗ προϊών, εἰκότως τοῦ ἑαυτοῦ Πατρός ἑρμηνεύς καί ἄγγελος λέγεται” (§45, PG 25b, 89).

Κάνε ἐγγραφή στό νέο κανάλι τῆς Κατάνυξης τοῦ Youtube πατώντας ἐδῶ: ΚΑΤΑΝΙΧI