Ομιλία του μοναχού π. Σεραφείμ Ζήση

Ἀνάμεσα στά ἔργα μετανοίας πού ἀπαριθμεῖ ὁ Ἅγιος Γρηγόριος ὁ Παλαμᾶς συγκαταλέγεται καί ἡ χαρά γιά τίς ὑποφερόμενες διώξεις χάριν τῆς Πίστεως (§57)

Τήν Κυριακή, 08 Μαρτίου (τῆς Ὀρθοδοξίας) 2026, στήν αἴθουσα τῆς Ἑταιρείας Ὀρθοδόξων Σπουδῶν (Σούτσου 3), στό καθιερωμένο κυριακάτικο μάθημα (ὧρες 11:30 – 13:00), ὁ Μοναχός π. Σεραφείμ (Ζήσης) παρουσίασε τό ἐκτενές σύγγραμμα τοῦ Ἁγίου Γρηγορίου τοῦ Παλαμᾶ μέ τίτλο: “Κεφάλαια Ἑκατόν Πεντήκοντα· φυσικά καί θεολογικά, ἠθικά τε καί πρακτικά, καί καθαρτικά τῆς Βαρλααμίτιδος λύμης”.

Ὁ ὁμιλητής παρουσίασε τό ἔργο αὐτό, διότι εἶναι μέν ἐν πολλοῖς ἄγνωστο, ἀλλά ἀποτελεῖ μία μικρή Δογματική τῆς Ὀρθοδόξου Πίστεως, συμπυκνώνει δέ καί τήν ἀντι-αιρετική (κατά Βαρλαάμ καί Ἀκινδύνου) θεολογία τοῦ Ἁγίου Γρηγορίου τοῦ Παλαμᾶ, τοῦ “κήρυκος τῆς Χάριτος” καί “ἀπροσμαχήτου [ἀκαταμάχητου] ὑπερμάχου τῶν Θεολόγων”, γραμμένο περί τό 1349-1350, σέ ἐποχή θεολογικῆς ὠριμότητός του, μία δεκαετία πρό τῆς ὁσιακῆς κοιμήσεώς του (καθώς δέν ἀναφέρεται ἐντός τοῦ ἔργου ὁ αἱρεσιάρχης ἱστορικός Νικηφόρος Γρηγορᾶς, πού ἐμφανίσθηκε στό συγκεκριμένο θεολογικό προσκήνιο τό 1351, ἀντί δέ τοῦ Ἀκινδύνου, θανόντος περί τό 1348/49 ἀναφέρονται μόνον οἱ ὀπαδοί του “Ἀκινδυνιανοί”).

Τό ἔργο, συγγραφέν κατά τό δημοφιλές ὑπόδειγμα τῶν μικρῶν ἑνοτήτων-κεφαλαίων, πού εἶχε καθιερωθεῖ ἀπό τόν Εὐάγριο Ποντικό στά τέλη τοῦ 4ου αἰ., διαιρεῖται σέ τέσσερις μεγάλες ἑνότητες κεφαλαίων: κεφάλαια (α) φυσικά (1-33), (β) θεολογικά (34-40), (γ) ἠθικά τε καί πρακτικά (41-67) καί (δ) καθαρτικά τῆς Βαρλααμίτιδος λύμης (68-150). Ὁ π. Σεραφείμ παρέμεινε περισσότερο στίς ἑνότητες β΄ καί γ΄ καί περιέγραψε μόνον ἁδρῶς τήν δ΄ καί μεγαλύτερη (λόγῳ παρελεύσεως χρόνου), τά θέματα τῆς ὁποίας, ὅμως, εὑρίσκονται στόν πυρῆνα τῆς ἡσυχαστικῆς ἔριδος καί κονιορτοποιοῦν τήν αἵρεση τῶν Βαρλαάμ καί Ἀκινδύνου.

Ἡ πρώτη ἑνότητα (κεφάλαια φυσικά) περιλαμβάνει θέματα κοσμολογίας, γνωσιολογίας, ἀνθρωπολογίας (καί ἀγγελολογίας, συγκριτικῶς πρός τούς ἀνθρώπους), ἀλλά καί ὀρθοδόξου ψυχολογίας.

Ἡ δεύτερη ἑνότητα (κεφάλαια θεολογικά) ἀναφέρεται στήν Τριαδικότητα τοῦ Θεοῦ σέ ἀναφορά πρός τήν τριαδικότητα τοῦ ἀνθρώπου, τῆς ἀνθρωπίνης ψυχῆς συγκεκριμένα, ἡ ὁποία γιά τόν λόγο αὐτό εἶναι καί τό πεδίο τῆς “κατ’ εἰκόνα” Θεοῦ δημιουργίας, σέ βαθμό μεγαλύτερο καί ἀπό τούς ἁγίους ἀγγέλους (“Ἀλλ’ εἰ καί τό κατ’ εἰκόνα μᾶλλον ἡμεῖς τῶν Ἀγγέλων ἔχομεν καί μέχρι νῦν, πρός τό καθ’ ὁμοίωσιν εἶναι τοῦ Θεοῦ πολλῷ ἐλαττούμεθα, καί μάλιστα νῦν, τῶν ἀγαθῶν ἀγγέλων”, §64).

Στήν τρίτη ἑνότητα, ἡ πρώτη ὑποενότητα (§§41-53) ἑστιάζει τήν ἔκθεση τῆς Πίστεως στά θέματα τοῦ κακοῦ, τῆς πτώσεως τῶν Πρωτοπλάστων καί τοῦ θανάτου, ἐνῷ ἡ δεύτερη (§§54-67) στήν ὁδό τῆς θεραπείας καί ἐπανόδου μας πρός τήν ἐν Χριστῷ θέωση.

Ἡ τετάρτη ἑνότητα (κεφάλαια καθαρτικά τῆς βαρλααμίτιδος λύμης), ἀναπτυσσόμενη σέ 83 κεφάλαια (§§68-150) καί ὀκτώ ὑποενότητες, μεταξύ ἄλλων ἀναπτύσσει ἐν συντομίᾳ χωρία τῆς Ἁγίας Γραφῆς βάσει τῶν ἑρμηνειῶν τῶν Ἁγίων Πατέρων, τά ὁποῖα ἀποδεικνύουν τήν διάκριση θείας οὐσίας καί θείας ἐνεργείας (ἀντιθέτως πρός τήν βαρλααμική αἵρεση). Ἐντοπίζει τεκμηριωμένα τήν ὁμοιότητα τῆς αἱρέσεως Βαρλαάμ καί Ἀκινδύνου μέ τήν πρό 1000 ἐτῶν αἵρεση τοῦ Εὐνομίου (τῆς Κυζίκου), ὁ ὁποῖος – ἀρειανόφρων ὤν, τῶν Ἀνομοίων – θεωροῦσε δυνατή τήν γνώση τῆς ἴδιας τῆς οὐσίας τοῦ Θεοῦ (ἐκεῖ ὁδηγοῦν καί οἱ Βαρλαάμ-Ἀκίνδυνος ἀπορρίπτοντες τήν ὕπαρξη [καί συνεπῶς καί τό μεθεκτόν] θείων, δηλ.ἀκτίστων, ἐνεργειῶν). Ἀναπτύσσει τήν σχετική διδασκαλία τῶν μεγίστων Θεολόγων τῆς Ἐκκλησίας περί διακρίσεως στόν Θεό ἀκτίστων Προσώπων, ἀκτίστου οὐσίας καί ἀκτίστου ἐνεργείας (στούς Ἁγίους Διονύσιο Ἀρεοπαγίτη, Μ. Βασίλειο, Γρηγόριο Θεολόγο, Γρηγόριο Νύσσης, Ἰωάννη Χρυσόστομο, Κύριλλο Ἀλεξανδρείας, Μάξιμο Ὁμολογητή καί Ἰωάννη Δαμασκηνό) καί ἀναδεικνύει τήν διαχρονική ἑνότητα τῆς διδασκαλίας τους, παρά τήν χρήση διαφορετικῶν ὅρων γιά τό ἴδιο θέμα. Διά τῆς μεθόδου τῆς “εἰς ἄτοπον ἀπαγωγῆς” τεκμηριώνει τήν ἀστοχία καί τήν ἐπικινδυνότητα τῆς μή διακρίσεως θείας οὐσίας καί θείας ἐνεργείας στόν Ἀκίνδυνο. Διευκρινίζει τά περί “ἀποφατικῆς καί καταφατικῆς θεολογίας” καί ἐπεξηγεῖ (βάσει τῆς συνόλου διδασκαλίας τῶν Ἁγίων Κυρίλλου Ἀλεξανδρείας καί Γρηγορίου τοῦ Θεολόγου) γιατί συγκεκριμένες φράσεις τῶν δύο αὐτῶν Θεολόγων φαινομενικῶς μόνον εὐνοοῦν τήν πλάνη τοῦ Ἀκινδύνου. Ἀναπτύσσει ἐπί τοῦ κοινῶς ἀποδεκτοῦ πεδίου τῆς Θεολογίας καί τῆς φιλοσοφίας τήν ἑτερότητα τῆς θείας ἐνεργείας πρός τήν θεία οὐσία, διότι δέν ὑπάρχει οὐσία/φύση ἄνευ ἐνεργείας – ἀφοῦ ἡ οὐσία/φύση γνωρίζεται ἀπό τίς ἐνέργειές της (ἀπό δέ τίς 10 ἀριστοτελικές κατηγορίες, στόν Θεό ἀποδίδονται μόνον ἡ οὐσία, τό ποιεῖν καί τό πρός τι, §134).

Τέλος, ἀναπτύσσει τά σχετικά μέ τό “Θαβώριον Φῶς”, τό φῶς τῆς Μεταμορφώσεως τοῦ Κυρίου, πού ἔλαμψε στό Ὄρος Θαβώρ ἐπί τῶν τριῶν ἐγκρίτων Μαθητῶν (Πέτρου, Ἰακώβου καί Ἰωάννου), καί ἀποδεικνύει ὅτι αὐτό εἶναι ἀκριβῶς ἡ ἄκτιστη θεότητα τῆς Ἁγίας Τριάδος, “τό θεϊκόν καί ἀπόρρητον φῶς, ἠ τοῦ Θεοῦ θεότης καί Βασιλεία, τό κάλλος καί ἡ λαμπρότης τῆς θείας φύσεως, ἡ φυσική ἀκτίς καί δόξα τῆς Θεότητος” (§147).

Ἀνάμεσα στίς λαμπρές θεολογικές θέσεις τοῦ φωστῆρος καί Πολιούχου τῆς Θεσσαλονίκης Ἁγίου Γρηγορίου τοῦ Παλαμᾶ στά “150 Κεφάλαια”, προκαλεῖ ἐντύπωση, ὅτι συγκαταλέγει στά ἔργα τῆς μετανοίας, καθώς προελέχθη, καί τήν χαρά μας ἀπέναντι στούς διωγμούς ὑπέρ τῆς Πίστεως. Ἄλλωστε καί ὁ ἴδιος εἶχε πικρή πεῖρα τέτοιων διωγμῶν καί φυλακίσεων (ὑπό τοῦ Πατριάρχου Ἰωάννου Καλέκα) χάριν τῆς Ὀρθοδοξίας: “Κτησώμεθα τά ἔργα τῆς μετανοίας, φρόνημα ταπεινόν, κατάνυξιν καί πένθος πνευματικόν, καρδίαν πραεῖαν ἐλέους γέμουσαν, δικαιοσύνης ἐρῶσαν, καθαρότητος ἀντιποιουμένην, εἰρηνικήν, εἰρηνοποιόν, φερέπονον, τοῖς ὑπέρ ἀληθείας καί δικαιοσύνης ἐνασμενίζουσαν [=ἀρεσκομένην] διωγμοῖς καί ζημίαις καί ὕβρεσι καί συκοφαντίαις καί πάθεσιν” (§57).

Κάνε ἐγγραφή στό νέο κανάλι τῆς Κατάνυξης τοῦ Youtube πατώντας ἐδῶ: ΚΑΤΑΝΙΧI