τοῦ Μοναχοῦ Σεραφείμ (Ζήση)

«… ἡ μαρτυρία τῶν Ἁγίων Πατέρων γιά τήν ἀξία τοῦ Μαρτυρίου πού προκύπτει ἀπό τούς διωγμούς ἐκ μέρους τῶν αἱρετικῶν εἶναι σαφεστάτη!»

Τό Μαρτύριο Ὀρθοδόξων ἀπό αἱρετικούς ἴσο ἤ καί ἀνώτερο ἀπό ἐκεῖνο τῶν ἀρχαίων διωγμῶν

Ἡ ἐκκλησιαστική ἐπικαιρότητα μᾶς ὑποχρεώνει καί πάλι νά βροῦμε πνευματικό στήριγμα στά συγγράμματα τῶν Ἁγίων μας, οἱ ὁποῖοι διῆλθαν ἀπό τίς ἴδιες δοκιμασίες τῆς Ἐκκλησίας αἰῶνες πρίν καί μᾶς κατέλιπαν τίς πάνσοφες συγγραφές τους, πρίν ἀρχίσουν δηλαδή νά μᾶς ἐνισχύουν καί μέ τίς ἱερές ἀπ’ Οὐρανοῦ μεσιτεῖες τους πρός Κύριον.

Δυστυχῶς, ὁ ἀγώνας κατά τῶν ἐσωτερικῶν τῆς Ἐκκλησίας αἱρέσεων καί ἡ προοπτική τοῦ διωγμοῦ καί τοῦ Μαρτυρίου ἐκ μέρους τῶν αἱρετικῶν χάριν τῆς Ὀρθοδόξου Πίστεως (συναφῶς δέ – πολύ περισσότερο – καί ὅσα ἀφοροῦν καί στήν Ἀποτείχιση), εἶναι ὀρθόδοξα «μαθήματα» πού δέν διδάσκονται πλέον παρά σέ ἐλάχιστες, μετρημένες, «νησίδες» ἐντός τῆς Ἐκκλησίας. Δέν διδάσκονται οὔτε σέ Ἱερατικές Συνάξεις, οὔτε σέ Ἱερές Μονές, οὔτε σέ κύκλους καί ὁμιλίες Πνευματικῶν καί Ἀδελφοτήτων – πλήν ἐλαχιστοτάτων – οὔτε βεβαίως στίς Θεολογικές Σχολές, τίς κατειλημμένες ἐν πολλοῖς ἀπό τούς ἐπιγόνους Μασόνων (τεκμηριωμένα Μασόνων) ἀκαδημαϊκῶν θεολόγων (Λούβαρι, Μπαλάνου, Ἀλιβιζάτου, Φιλιππίδη κ.ἄ.).

Οἱ σχετικές διηγήσεις τῶν Συναξαρίων, τῶν Ἐπιστολῶν τῶν Ἁγίων Πατέρων (ὡς τοῦ Μ. Βασιλείου) καί τῶν συγγραμμάτων ἐκκλησιαστικῆς ἱστορίας (ὡς τοῦ Μ. Ἀθανασίου), αὐτές ὅταν («ὅτε καί ἄν») φθάσουν τυχόν στίς ἀκοές τῶν πιστῶν, προκαλοῦν μέν συναισθήματα θαυμασμοῦ, πρός Χριστόν δοξολογίας καί μέχρι δακρύων εὐλαβείας γιά τούς τιτάνιους ἀγῶνες τῶν Πατέρων, ἀλλά μόνον μέχρις ἐκεῖ ! Ἡ δαιμονιώδης ἐποχή μας καί οἱ ταλαίπωροι «ὀγδοῆτες» ἐμεῖς, προφανῶς δέν μποροῦμε νά «σηκώσουμε» καί πολλά-πολλά βάρη …

Τί νά περιμένουμε δέ, ὅταν λόγου χάριν ἀκόμη καί οἱ πλεῖστοι μαθητές (ὄχι ὅλοι, δόξα τῷ Θεῷ) τῶν μακαριστῶν Γερόντων Αὐγουστίνου Καντιώτου, Μητροπολίτου Φλωρίνης, καί Θεοφίλου Ζησόπουλου, Ἀρχιμανδρίτου τῆς «Ἁγίας Λυδίας», μεταξύ τῶν ὁποίων καί οἱ τῆς Ἑλληνορθοδόξου Ἐκκλησιαστικῆς Ἐνημερωτικῆς Ἐκπομπῆς (4Ε), θεώρησαν καλύτερη τήν συμπόρευση μέ τούς πολλούς ἀποστάτες, παρά τήν ἀπομόνωση μέ τούς λίγους ἀφοσιωμένους Ὀρθοδόξους καί φαίνεται ὅτι «τοῦ ὀνειδισμοῦ τοῦ Χριστοῦ μείζονα ἡγήσαντο πλοῦτον τούς ἐν Αἰγύπτῳ [μεταφορικῶς νοουμένους] θησαυρούς»; [1]. Ἄλλοτε ἴσως ὑπό τό κράτος πιέσεων καί τήν ἀπειλή ἀπομονώσεως, ἄλλοτε ἴσως ὑπό τό σύνδρομο «κατωτερότητος» ἔναντι τῶν «δικτυωμένων» διοικητικῶν (ὀνειδιζόντων τούς «καντιωτικούς»), τελικῶς «ἐπ’ ἐσχάτων τῶν χρόνων» ἀνέκρουσαν πρύμναν καί πορεύονται ὅλως ἀντιθέτως ἀπό τήν γραμμή τῶν Γερόντων τους, συνεργάζονται δέ μάλιστα μέ τήν ἀποθρασυνθεῖσα αἵρεση καί τούς αἱρεσιάρχες τοῦ Φαναρίου καί τῶν Ἀθηνῶν καί τούς λοιπούς [2] !

Πάντως, ἡ μαρτυρία τῶν Ἁγίων Πατέρων γιά τήν ἀξία τοῦ Μαρτυρίου πού προκύπτει ἀπό τούς διωγμούς ἐκ μέρους τῶν αἱρετικῶν εἶναι σαφεστάτη! Ἄς εἶναι καί αὐτή παρηγορία (ἀλλά μέ πολλή ταπεινοφροσύνη) ὅσων ὑποφέρουν ἐσωτερικῶς ἀπό τήν παροῦσα πτώση τῶν Ἐκκλησιῶν καί προβάλλουν ἐπαινετή ἀντίσταση, πολεμούμενοι σφοδρῶς ἀπό τήν αἵρεση.

Ὁ Μέγας Ἀθανάσιος, ὁ ὁποῖος ὡς ἄλλος Ἄτλας ἐσήκωσε στούς ὤμους του τήν Ἐκκλησία, ὅταν εἶχαν ἐπικρατήσει οἱ αἱρετικοί Ἀρειανόφρονες παντοῦ, τόσο στά βασιλικά ἀνάκτορα ὅσο καί στήν Ἐκκλησία, σέ Ἀνατολή καί Δύση, ὁ ὁποῖος καί «στῦλος γέγονεν Ὀρθοδοξίας», γράφει τά ἑξῆς (τόν 4^ο αἰῶνα):

«Γι΄ αὐτό σᾶς παρακαλῶ, ἔχοντας στά χέρια σας τήν Πίστη πού γράφτηκε ἀπό τούς Πατέρες στήν Νίκαια, καί ὑπερασπιζόμενοι αὐτήν μέ πολλήν προθυμία καί πεποίθηση στόν Κύριο, νά γίνετε ὑπόδειγμα γιά ὅλους ὅσοι εὑρίσκονται σέ κάθε μέρος, δείχνοντας ὅτι τώρα εὑρίσκεται μπροστά μας ἀγώνας κατά τῆς αἱρέσεως καί ὑπέρ τῆς ἀληθείας, καί ὅτι εἶναι ποικίλες οἱ μεθοδεύσεις τοῦ ἐχθροῦ. Διότι δέν ἀναδεικνύει Μάρτυρες μόνον τό νά μή θυσιάσουν θυμίαμα [στά εἴδωλα]· ἀλλά καί τό νά μή ἀρνηθεῖ κανείς τήν Πίστη κάνει λαμπρό τό μαρτύριο τῆς συνειδήσεως. Καί δέν κατακρίθηκαν ὡς ἀποξενωμένοι μόνον ὅσοι προσκύνησαν ἐνώπιον τῶν εἰδώλων, ἀλλά καί ὅσοι πρόδωσαν τήν ἀλήθεια. Διότι καί ὁ Ἰούδας δέν ἀποβλήθηκε ἀπό τήν ἀποστολική τιμή ἐπειδή θυσίασε [στά εἴδωλα], ἀλλ’ ἐπειδή ἔγινε προδότης. Καί ὁ Ὑμέναιος καί ὁ Ἀλέξανδρος δέν ἀποχώρησαν ἐπειδή στράφηκαν στά εἴδωλα, ἀλλ’ ἐπειδή ναυάγησαν ὡς πρός τήν Πίστη [3]. Καί ἀπ’ τήν ἄλλη ὁ Πατριάρχης Ἀβραάμ δέν στεφανώθηκε διότι φονεύθηκε, ἀλλά διότι ἔγινε πιστός στόν Θεό. Καί οἱ ἄλλοι Ἅγιοι, γιά τούς ὁποίους ὁμιλεῖ ὁ Παῦλος [4], οἱ Γεδεών, Βαράκ, Σαμψών, Ἰεφθάε, Δαβίδ καί Σαμουήλ καί οἱ ἀκόλουθοί τους δέν ἐτελειώθησαν μέ τήν ἔκχυση τοῦ αἵματός τους, ἀλλ’ ἐδικαιώθησαν διά μέσου τῆς Πίστεως καί θαυμάζονται μέχρι καί τώρα, διότι ἦσαν ἕτοιμοι νά ὑπομείνουν ἀκόμη καί θάνατο χάριν τῆς εὐσέβειας πρός τόν Κύριον. Καί ἄν πρέπει νά προσθέσω καί αὐτό πού ἔγινε σέ ἐμᾶς, γνωρίζετε μέ ποιόν τρόπο ὁ Μακαρίτης Ἀλέξανδρος [Ἀλεξανδρείας] ἀγωνίσθηκε μέχρι θανάτου κατά τῆς αἱρέσεως αὐτῆς καί πόσες θλίψεις καί πόσο μεγάλους κόπους ὑπέμεινε στήν πρεσβυτική ἡλικία, ἄν καί γέρων, καί “προσετέθη καί αὐτός στούς Πατέρες του” [5].Καί πόσοι ἄλλοι σέ πόσους καμάτους ἔχουν ὑποβληθεῖ, διδάσκοντας ἐναντίον τῆς ἀσέβειας αὐτῆς, καί ἔχουν τό ἐν Χριστῷ καύχημα τῆς Ὁμολογίας!»[6].

Παρόμοια γράφει καί ὁ Μέγας Βασίλειος, ὁ ὁποῖος ἐπίσης διεδραμάτισε τότε σημαντικό συντονιστικό καί ἑνωτικό ρόλο μεταξύ τῶν διωκομένων, ἀλλά καί διῃρημένων μεταξύ τους, Ὀρθοδόξων καί πέραν τῆς Ἐπαρχίας του («παρ’ ἐνορίαν» … ) σχετικά μέ τήν ἀνωτερότητα τοῦ Μαρτυρίου στό ὁποῖο ὑποβάλλουν τούς Ὀρθοδόξους οἱ αἱρετικοί διῶκτες (οἱ Ἀρειανοί τότε), ἔναντι ἐκείνου πού προέρχεται ἀπό διῶκτες εἰδωλολάτρες· ἄς δοῦμε τήν ἐμπνευσμένη σκέψη του, σέ ὅσα γράφει σέ Μοναχούς πού ταλαιπωρήθηκαν ἀπό τούς διωγμούς τῶν αἱρετικῶν:

«Αὐτά τά ὁποῖα εἶπα μόνος μου, ὅταν ἄκουσα γιά τόν πειρασμό πού σᾶς ἐπῆλθε ἀπό τούς ἐχθρούς τοῦ Θεοῦ, αὐτά καί ἐθεώρησα καλό νά σᾶς τά κοινοποιήσω μέ γράμμα· διότι σέ καιρό πού θεωρεῖται εἰρηνικός, ἀποκτήσατε γιά τούς ἑαυτούς σας τόν μακαρισμό πού ἀπόκειται σέ ἐκείνους πού διώκονται γιά τό ὄνομα τοῦ Χριστοῦ [7]. Διότι δέν πρέπει νά νομίζει κανείς ὅτι οἱ καταστάσεις αὐτές δέν προέρχονται ἀπό ἐχθρούς, ἐπειδή αὐτοί πού ἀπεργάζονται τίς πονηρίες ἔχουν περιβληθεῖ ὄνομα εὐγενικό καί ἤπιο. Διότι ἐγώ κρίνω ὡς δυσχερέστερο τόν πόλεμο πού προέρχεται ἀπό ὁμοφύλους· ἐπειδή εἶναι εὐκολότερο νά προφυλαχθεῖ κανείς ἀπό τούς ἤδη κεκηρυγμένους ἐχθρούς, ἐνῷ ἀναγκαστικῶς εἶναι ἐκτεθειμένος σέ κάθε βλάβη πού προέρχεται ἀπό ὅσους εἶναι μέ ἐμᾶς ἀναμεμειγμένοι· πρᾶγμα πού ἔχετε πάθει καί ἐσεῖς. Διότι ὑπέστησαν διωγμούς καί οἱ πατέρες μας, ἀλλά ἀπό τούς εἰδωλολάτρες. Καί ὑπέστη διαρπαγή ἡ περιουσία τους καί καταστράφηκαν οἱ οἰκίες τους καί οἱ ἴδιοι φυγαδεύθηκαν ἀπό ἐκείνους πού φανερά μᾶς πολεμοῦσαν λόγῳ τοῦ ὀνόματος τοῦ Χριστοῦ. Ἀλλά οἱ διῶκτες πού τώρα ἀναδείχθηκαν ἀφ’ ἑνός δέν μᾶς μισοῦν καθόλου λιγότερο ἀπ’ ὅσο ἐκεῖνοι, ἀφ’ ἑτέρου ὅμως προβάλλουν τό ὄνομα τοῦ Χριστοῦ [ὡς ταυτότητά τους] γιά νά ἐξαπατήσουν τούς πολλούς, ὤστε νά μή ἔχουν διόλου παρηγορία ἀπό τήν Ὁμολογία ὅσοι διώκονται, καθώς οἱ πολλοί καί ἀπονήρευτοι ὁμολογοῦν μέν ὅτι ἀδικούμαστε, ἀλλά δέν μᾶς πιστώνουν ὡς μαρτύριο τόν θάνατο ὑπέρ τῆς ἀληθείας. Γι’ αὐτό εἶμαι πεπεισμένος ὅτι μεγαλύτερος μισθός σᾶς ἀπόκειται ἀπό τόν Δίκαιο Κριτή ἀπ’ ὅσο σέ ἐκείνους πού μαρτυροῦσαν τότε, ἀφοῦ ἐκεῖνοι καί εἶχαν τήν ὁμολογούμενη ἀποδοχή ἀπό τούς ἀνθρώπους καί ἀνέμεναν καί τόν μισθόν ἀπό τόν Θεό, ἐνῷ σέ ἐμᾶς γιά τά ἴδια κατορθώματα δέν ὑπάρχουν τιμές ἀπό τούς λαούς. Συνεπῶς, εἶναι εὔλογο ὅτι θά εἶναι πολλαπλάσια ἡ ἀποκείμενη στό μέλλονἀντιμισθία γιά τούς κόπους ὑπέρ τῆς εὐσεβείας».

«Διά τοῦτο σᾶς παρακαλοῦμε νά μή ἀπογοητεύεσθε ἀπό τίς θλίψεις, ἀλλά νά ἀνανεώνεσθε στήν ἀγάπη πρός τόν Θεό καί νά ἐπαυξάνετε κάθε μέρα τήν φροντίδα σας [8], γνωρίζοντας, ὅτι σέ ἐσᾶς πρέπει νά διασωθεῖ τό ὑπόλειμμα τῆς εὐσεβείας, τό ὁποῖο θά εὕρει ὁ Κύριος ὅταν θά ἔλθει στή γῆ [9].Καί ἄν ἀκόμη ἐκδιώχθηκαν Ἐπίσκοποι τῶν Ἐκκλησιῶν, αὐτό νά μή σᾶς κλονίζει· καί ἄν ἐβλάστησαν προδότες ἀπό τούς ἴδιους τούς Κληρικούς, οὔτε καί αὐτό νά μή ἀποσαθρώνει τήν πεποίθησή σας στόν Θεό. Διότι δέν εἶναι τά ὀνόματα πού μᾶς σώζουν, ἀλλά οἱ προαιρέσεις καί ἡ ἀληθινή ἀγάπη πρός Αὐτόν ὁ Ὁποῖος μᾶς δημιούργησε. Θυμηθεῖτε, ὅτι καί στήν ἐπιβουλή κατά τοῦ Κυρίου μας τήν σκευωρία τήν ἐξύφαναν ἀρχιερεῖς καί γραμματεῖς καί πρεσβύτεροι, ἀπό δέ τόν λαό λίγοι ἦσαν πού εὑρίσκονταν νά ἀποδέχονται μέ γνησιότητα τόν λόγο Του, καί ὅτι δέν εἶναι τό πλῆθος αὐτό πού σώζεται, ἀλλά οἱ ἐκλεκτοί τοῦ Θεοῦ. Συνεπῶς, ποτέ νά μή σᾶς πτοήσει ὁ πολύς ὄχλος τοῦ λαοῦ, ἐκεῖνοι πού μετακινοῦνται ὅπως τό θαλασσινό νερό ἀπό τούς ἀνέμους. Διότι ἀκόμη καί ἄν ἕνας [εἶναι νά] σωθεῖ, ὅπως ὁ Λώτ στά Σόδομα, θά πρέπει νά παραμένει στήν ὀρθή κρίση, ἔχοντας ἀμετακίνητη τήν ἐλπίδα πρός τόν Χριστό, διότι δέν θά ἐγκαταλείψει ὁ Κύριος τούς ὁσίους αὐτοῦ [10]. Ἀσπασθεῖτε ὁλόκληρη τήν ἐν Χριστῷ ἀδελφότητα ἐκ μέρους μου· νά προσεύχεσθε γνησίως γιά τήν ἐλεεινή ψυχή μου»[11].

Σέ ἄλλη ἐπιστολή, πρός ἐξορίστους Ὀρθοδόξους Ἐπισκόπους, ὁ Μέγας Βασίλειος ἀναφέρεται στήν ψυχική ζημία πού προξενοῦσαν οἱ αἱρετικές πλάνες τοῦ Ἀπολιναρίου Λαοδικείας, ὁ ὁποῖος εἶχε μέν διακριθεῖ ἀρχικῶς ὡς Ὀρθόδοξος στούς ἀγῶνες κατά τοῦ Ἀρειανισμοῦ, ἀλλά κατέληξε σέ ἀντίθετη αἵρεση, κολοβώνοντας τήν ἀνθρώπινη φύση τοῦ Κυρίου, γιά νά ὑψώσει τήν θεία φύση Του. Καί πάλι τονίζει πόσο πιό ἀφόρητος εἶναι ὁ πόλεμος ἀπό μέρους πρώην ὁμοδόξων καί συναγωνιστῶν.

«Πάρα πολύ ἐνίσχυσε τήν ἐπιθυμία μας νά σᾶς συναντήσουμε ἡ φήμη τοῦ ζήλου σας γιά τήν ὀρθότητα τῆς εὐσεβείας, καθώς ἡ στερεότητα τῆς καρδίας σας δέν μετακινήθηκε οὔτε ἀπό τό πλῆθος τῶν συγγραμμάτων, οὔτε ἀπό τήν ποικιλία τῶν σοφισμάτων· ἀναγνωρίσατε, ἀντιθέτως, αὐτούς πού καινοτομοῦν κατά τῶν ἀποστολικῶν Δογμάτων, καί δέν καταδεχθήκατε νά διακρατήσετε – μέ τήν σιωπή σας – τήν βλάβη πού αὐτοί διενεργοῦν. Καί πραγματικά, σέ ὅλους ὅσοι εἶναι προσηλωμένοι στήν εἰρήνη τοῦ Κυρίου εὑρήκαμε πολλή λύπη ἐξ αἰτίας τῶν κάθε εἴδους νεωτερισμῶν τοῦ Ἀπολιναρίου ἀπό τήν Λαοδίκεια, ὁ ὁποῖος μᾶς ἐλύπησε τόσο περισσότερο, ὅσο φάνηκε στήν ἀρχή νά ἀνήκει σέ μᾶς. Διότι τό νά πάθει κάποιος κάτι ἀπό ἕνα φανερό ἐχθρό, ἀκόμη καί ἄν εἶναι πιό ὀδυνηρό, εἶναι κάπως φορητό σέ αὐτόν πού ταλαιπωρεῖται, διότι ἔχει γραφεῖ “ Ὅτι εἰ ὁ ἐχθρός ὠνείδισέ με, ὑπήνεγκα ἄν” [12]. Ἀλλά τό νά ὑποστῇ κάποιος βλάβη ἀπό κάποιον ὁμόψυχο καί οἰκεῖο εἶναι ἐξ ὁλοκλήρου ἀφόρητο καί χωρίς καμμία παρηγορία. Διότι αὐτόν πού τόν ἀναμείναμε νά τόν ἔχουμε ὡς συνυπερασπιστή τῆς ἀληθείας, αὐτόν τόν εὑρήκαμε τώρα σέ πολλά θέματα νά καθίσταται ἐμπόδιο στούς σωζομένους, μέ τό νά περισπᾷ τόν νοῦ τους καί νά τόν ἀποσπᾷ ἀπό τήν εὐθύτητα τῶν δογμάτων»[13].

Ὁ Κύριος, ἄς μᾶς στηρίζει ὅλους μέσῳ τῶν Ἁγίων Του !

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΤΕΛΟΥΣ

• [1] Πρβλ. Ἑβρ.11, 26 (πού ἔχει τό ἐντελῶς ἀντίθετον νόημα, ἐπαινώντας τήν ἀκλόνητη πίστη καί τήν οἰκείωση τοῦ «ὀνειδισμοῦ τοῦ Χριστοῦ»).
• [2] Σέ μελλοντική ἀνάρτησή μας μέ παράθεση στοιχείων ἀπό τό ἀρχεῖο τοῦ π. Θεοδώρου (Ζήση) καί συγκεκριμένα ἀπό τά τεύχη τοῦ περιοδικοῦ «Γρηγορεῖτε» πρό 24 ἐτῶν, θά καταφανεῖ ἐναργέστατα – δι΄ ἀντιπαραβολῆς – ἡ ἀπόκλιση (ἀποστασία δηλονότι) τῆς σημερινῆς 4Ε ἀπό τήν θεολογική γραμμή τοῦ μακαριστοῦ Γέροντος π. Θεοφίλου
• [3] Α΄ Τιμ. 1, 19
• [4] Ἑβρ.11, 32-40
• [5] Ἔκφραση πού ἐμφανίζεται συχνά στήν Παλαιά Διαθήκη γιά νά δηλώσει τήν κοίμηση (τόν θάνατο) κάποιου δικαίου. Βλ. Κριτ. 2, 10 & Α΄ Μακ. 2, 69.
• [6] Τό ὅλον ἀπόσπασμα: Μ. ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ, Πρός τούς Ἐπισκόπους Αἰγύπτου καί Λιβύης ἐπιστολή ἐγκύκλιος 21, PG 25, 588A-C, ΕΠΕ 10, 76.78. Τό παρόν ἐντόπισα μέσῳ τῆς εἰσηγήσεως τοῦ σεβαστοῦ μοι Πρεσβυτέρου π. Δήμου Σερκελίδη στήν Ἡμερίδα «Ἀποτειχιζόμενη Ὀρθοδοξία. Ὀκτώ χρόνια μετά» (28 Ἰουν 2025), τόν ὁποῖον καί εὐχαριστῷ.
• [7] Ματθ. 5, 11.12: «Μακάριοί ἐστε ὅταν ὀνειδίσωσιν ὑμᾶς καί διώξωσι καί εἴπωσι πᾶν πονηρόν ρῆμα καθ’ ὑμῶν ψευδόμενοι ἕνεκεν ἐμοῦ· χαίρετε καί ἀγαλλιᾶσθε, ὅτι ὁ μισθός ὑμῶν πολύς ἐν τοῖς οὐρανοῖς· οὕτω γάρ ἐδίωξαν τούς Προφήτας τούς πρό ὑμῶν».
• [8] Πρβλ. Β΄ Θεσ. 3, 13 & Ἐφ. 4, 23
• [9] Λουκ. 18, 8
• [10] Ψαλμ. 36, 28
• [11] Τό ὅλον ἀπόσπασμα: Μ. ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ, Ἐπιστολή (257), Μονάζουσι καταπονηθεῖσιν ὑπό τῶν Ἀρειανῶν, PG 32, 945A-948B, ΕΠΕ 3, 54-58.
• [12] Ψαλμ. 54, 13
• [13] Μ. ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ, Ἐπιστολή (265), Εὐλογίῳ καί Ἀλεξάνδρῳ καί Ἁρποκρατίωνι, Ἐπισκόποις Αίγυπτίοις ἐξορισθεῖσι 2, PG 32, 985A.B, ΕΠΕ 3, 72.

Κάνε ἐγγραφή στό νέο κανάλι τῆς Κατάνυξης τοῦ Youtube πατώντας ἐδῶ: ΚΑΤΑΝΙΧI